Bệnh đái tháo đường: nguyên nhân, triệu chứng và phác đồ điều trị

Bệnh đái tháo đường (hay còn gọi là tiểu đường) đã trở thành một trong những “đại dịch không lây nhiễm” lớn nhất của thế kỷ 21. Nếu không được phát hiện sớm và kiểm soát tốt, bệnh sẽ âm thầm tàn phá các cơ quan quan trọng như tim, thận, mắt và hệ thần kinh. Bài viết này sẽ cung cấp cho bạn cái nhìn thấu đáo và khoa học để chung sống hòa bình và đẩy lùi những biến chứng của căn bệnh này.

1. Phân loại bệnh đái tháo đường phổ biến hiện nay

Bệnh đái tháo đường là tình trạng rối loạn chuyển hóa mạn tính đặc trưng bởi nồng độ đường (glucose) trong máu luôn ở mức cao hơn bình thường. Nguyên nhân có thể do cơ thể thiếu hụt insulin (hormone điều hòa đường huyết) hoặc do các tế bào giảm khả năng sử dụng insulin hiệu quả. 

Việc xác định đúng loại bệnh đóng vai trò quyết định trong việc xây dựng phác đồ điều trị chính xác.

• Bệnh đái tháo đường tuýp 1: Đây là bệnh tự miễn, thường khởi phát ở trẻ em hoặc người trẻ tuổi. Hệ miễn dịch tấn công và phá hủy các tế bào sản xuất insulin ở tuyến tụy, dẫn đến cơ thể thiếu hụt insulin hoàn toàn.
• Bệnh đái tháo đường tuýp 2: Chiếm khoảng 90-95% tổng số ca bệnh, thường liên quan đến lối sống, béo phì và yếu tố di truyền. Cơ thể vẫn sản xuất được insulin nhưng các tế bào trở nên “kháng” lại hormone này, khiến đường không thể đi vào tế bào để tạo năng lượng.
• Đái tháo đường thai kỳ: Xuất hiện lần đầu trong quá trình mang thai do sự thay đổi nội tiết tố khiến tế bào kháng insulin. Bệnh thường biến mất sau khi sinh nhưng làm tăng nguy cơ mắc tuýp 2 cho mẹ trong tương lai.
• Tiền đái tháo đường: Là giai đoạn nồng độ đường huyết cao hơn bình thường nhưng chưa đủ ngưỡng chẩn đoán bệnh. Đây là “thời điểm vàng” để can thiệp nhằm ngăn chặn bệnh tiến triển chính thức.

Insulin đóng vai trò như chiếc chìa khóa mở cửa tế bào để tiếp nhận đường.

2. Triệu chứng nhận biết bệnh đái tháo đường

Bệnh đái tháo đường thường tiến triển âm thầm, đặc biệt là tuýp 2. Hãy chú ý đến những dấu hiệu “cảnh báo đỏ” sau đây:

• Ăn nhiều nhưng sụt cân: Cơ thể không thể sử dụng đường để tạo năng lượng nên phải đốt cháy các mô mỡ và cơ bắp thay thế.
• Uống nhiều và đi tiểu nhiều: Lượng đường thừa trong máu kéo nước vào nước tiểu, khiến bạn liên tục cảm thấy khát và đi vệ sinh nhiều lần, đặc biệt là vào ban đêm.
• Mệt mỏi kéo dài: Tế bào bị “đói” năng lượng do không tiếp nhận được glucose khiến cơ thể luôn trong tình trạng kiệt sức.
• Mắt mờ đột ngột: Lượng đường trong máu cao gây ra hiện tượng dịch chuyển chất lỏng trong thủy tinh thể của mắt.
• Vết thương lâu lành: Đường huyết cao làm giảm khả năng lưu thông máu và hệ miễn dịch, khiến các vết trầy xước dễ nhiễm trùng và rất chậm lành.
• Tê bì chân tay: Đường máu cao gây tổn thương các sợi thần kinh ngoại biên, dẫn đến cảm giác châm chích hoặc mất cảm giác ở bàn chân, bàn tay.

3. Nguyên nhân và các yếu tố nguy cơ hàng đầu

Hiểu rõ căn nguyên giúp chúng ta có chiến lược phòng ngừa hiệu quả.

• Yếu tố di truyền: Nếu gia đình có bố mẹ hoặc anh chị em mắc bệnh, nguy cơ của bạn sẽ cao hơn đáng kể.
• Chế độ ăn uống thiếu lành mạnh: Tiêu thụ quá nhiều đường tinh luyện, tinh bột trắng và đồ ăn nhanh làm quá tải hệ thống điều hòa đường huyết.
• Thừa cân và béo phì: Các mô mỡ thừa, đặc biệt là mỡ bụng, sản sinh ra các chất gây viêm dẫn đến tình trạng kháng insulin.
• Ít vận động thể chất: Tập luyện giúp cơ bắp tiêu thụ đường và tăng nhạy cảm với insulin. Lối sống tĩnh tại là “kẻ tiếp tay” cho bệnh phát triển.
• Tuổi tác và chủng tộc: Nguy cơ mắc bệnh thường tăng dần sau tuổi 45.

 
Béo phì và lười vận động là hai yếu tố nguy cơ hàng đầu có thể thay đổi được.

4. Những biến chứng nguy hiểm của bệnh đái tháo đường

Nếu không kiểm soát tốt chỉ số đường huyết (HbA1c), bệnh nhân sẽ phải đối mặt với các tổn thương đa cơ quan:

• Biến chứng tim mạch: Tăng nguy cơ xơ vữa động mạch, đột quỵ và nhồi máu cơ tim gấp 2-4 lần người bình thường.
• Biến chứng thận (Bệnh thận tiểu đường): Đường máu cao phá hủy các đơn vị lọc của thận, dẫn đến suy thận mạn tính phải chạy thận nhân tạo.
• Biến chứng thần kinh: Gây loét chân, thậm chí phải đoạn chi do nhiễm trùng không kiểm soát và tổn thương dây thần kinh.
• Biến chứng võng mạc: Gây tổn thương mạch máu nhỏ ở mắt, dẫn đến xuất huyết võng mạc và mù lòa vĩnh viễn.
• Biến chứng nhiễm trùng: Dễ mắc các bệnh nhiễm trùng da, nhiễm trùng tiết niệu và lao phổi hơn do hệ miễn dịch suy yếu.

Biến chứng đái tháo đường tàn phá hầu hết các cơ quan quan trọng.

5. Phác đồ điều trị bệnh đái tháo đường toàn diện

Mục tiêu cốt lõi của việc điều trị là giữ mức đường huyết ổn định trong ngưỡng an toàn và ngăn ngừa biến chứng.

5.1. Chế độ dinh dưỡng cho người tiểu đường (Kiềng ba chân số 1)

• Kiểm soát carbohydrate (Tinh bột): Lựa chọn tinh bột có chỉ số đường huyết (GI) thấp như gạo lứt, ngũ cốc nguyên hạt, khoai lang thay vì gạo trắng.
• Tăng cường chất xơ: Ăn nhiều rau xanh và các loại hạt để làm chậm quá trình hấp thu đường vào máu.
• Hạn chế đường tự do: Tuyệt đối tránh nước ngọt, bánh kẹo và các loại trái cây quá ngọt.
• Ưu tiên chất béo tốt: Sử dụng dầu ô liu, cá béo (cá hồi, cá thu) thay cho mỡ động vật để bảo vệ tim mạch.

5.2. Vận động thể chất (Kiềng ba chân số 2)

• Tập luyện đều đặn: Dành ít nhất 150 phút mỗi tuần cho các bài tập cường độ trung bình như đi bộ nhanh, đạp xe hoặc bơi lội.
• Rèn luyện sức mạnh: Tập tạ hoặc tập kháng lực 2 lần mỗi tuần để xây dựng cơ bắp, nơi tiêu thụ glucose lớn nhất của cơ thể.

5.3. Điều trị bằng thuốc (Kiềng ba chân số 3)

• Thuốc uống hạ đường huyết: Có nhiều nhóm như Metformin (giảm sản xuất đường ở gan), Sulfonylureas (kích thích tụy tiết insulin), hoặc nhóm SGLT2 (đào thải đường qua nước tiểu).
• Tiêm Insulin: Bắt buộc đối với đái tháo đường tuýp 1 và cần thiết cho tuýp 2 khi thuốc uống không còn hiệu quả.
• Theo dõi đường huyết tại nhà: Tự kiểm tra chỉ số đường huyết hằng ngày bằng máy đo cá nhân để điều chỉnh chế độ ăn và liều thuốc kịp thời.

Tự theo dõi đường huyết là bước quan trọng để kiểm soát bệnh hiệu quả.

6. Các xét nghiệm chẩn đoán bệnh đái tháo đường

Bác sĩ thường sử dụng các xét nghiệm máu sau để chẩn đoán chính xác:

• Xét nghiệm glucose máu lúc đói (FPG): Thực hiện sau khi nhịn ăn ít nhất 8 tiếng. Chỉ số từ 126 mg/dL (7.0 mmol/L) trở lên là mắc bệnh.
• Xét nghiệm HbA1c: Phản ánh mức đường huyết trung bình trong 2-3 tháng qua. HbA1c từ 6.5% trở lên là ngưỡng chẩn đoán đái tháo đường.
• Nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống: Thử máu sau khi uống một lượng đường tiêu chuẩn để kiểm tra khả năng xử lý đường của cơ thể.

7. Cách phòng ngừa bệnh đái tháo đường hiệu quả

Phòng bệnh hơn chữa bệnh, đặc biệt với những người có nguy cơ cao:

• Duy trì cân nặng hợp lý: Chỉ cần giảm 5-7% trọng lượng cơ thể hiện tại có thể giảm đáng kể nguy cơ tiến triển thành đái tháo đường tuýp 2.
• Xây dựng thực đơn lành mạnh: Giảm muối, giảm đường và tăng cường rau quả tươi.
• Bỏ thuốc lá và hạn chế rượu bia: Những chất này trực tiếp gây hại cho tuyến tụy và mạch máu.
• Kiểm tra sức khỏe định kỳ: Thực hiện xét nghiệm đường huyết ít nhất 1 năm/lần sau tuổi 35.

Bệnh đái tháo đường là một hành trình dài đòi hỏi sự kiên trì và kỷ luật của người bệnh. Tuy nhiên, với y học hiện đại và một lối sống khoa học, bạn hoàn toàn có thể kiểm soát tốt chỉ số đường huyết, ngăn chặn biến chứng và tận hưởng cuộc sống trọn vẹn.