Tiêu chảy cấp ở trẻ em: Hướng dẫn cha mẹ xử lý nhanh & hiệu quả

Tiêu chảy cấp ở trẻ em là một trong những vấn đề sức khỏe đáng lo ngại, có thể dẫn đến mất nước, suy dinh dưỡng và thậm chí tử vong nếu không được xử lý kịp thời. Tình trạng này khiến hệ tiêu hóa của trẻ bị rối loạn, biểu hiện qua việc đi ngoài phân lỏng hoặc nhiều nước liên tục. Để bảo vệ sức khỏe con yêu một cách hiệu quả, cha mẹ cần hiểu rõ nguyên nhân, dấu hiệu và cách xử trí đúng khi trẻ bị tiêu chảy cấp.

1. Tiêu chảy cấp ở trẻ em là gì?

Tiêu chảy cấp ở trẻ em là tình trạng bé đi ngoài phân lỏng hoặc tóe nước từ 3 lần trở lên trong vòng 24 giờ và tình trạng này không kéo dài quá 14 ngày. Đây là một bệnh lý rất phổ biến ở trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ dưới 5 tuổi, và có thể gây ra những biến chứng nguy hiểm như mất nước, rối loạn điện giải nếu không được xử trí kịp thời.

Lưu ý: Đối với trẻ sơ sinh bú mẹ hoàn toàn, việc đi tiêu nhiều lần trong ngày (có thể 5-10 lần/ngày) với phân sệt, lợn cợn, màu vàng hoặc xanh là bình thường nếu bé vẫn bú tốt, không sốt và không quấy khóc.

Tiêu chảy cấp ở trẻ em là tình trạng bé đi ngoài phân lỏng nhiều lần trong ngày

2. Nguyên nhân gây tiêu chảy cấp ở trẻ em

Tiêu chảy cấp ở trẻ em thường do nhiều yếu tố gây ra, phổ biến nhất là do nhiễm trùng và một số nguyên nhân khác liên quan đến chế độ ăn uống hoặc thuốc men.

2.1. Nhiễm trùng

• Nhiễm virus: Rotavirus là tác nhân hàng đầu gây tiêu chảy cấp nặng ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Trẻ mắc bệnh thường đi ngoài nhiều lần, phân lỏng toàn nước, có thể kèm theo sốt và nôn mửa. Ngoài Rotavirus, các virus khác như Adenovirus hay Norovirus cũng là nguyên nhân phổ biến.
• Nhiễm vi khuẩn: Các loại vi khuẩn như E. coli, Salmonella, Shigella (gây lỵ), Campylobacter… thường xâm nhập vào cơ thể trẻ qua thức ăn, nước uống bị ô nhiễm hoặc do vệ sinh tay không sạch. Khi nhiễm khuẩn, trẻ có thể sốt cao, đau bụng quặn và phân có nhầy, máu.
• Nhiễm ký sinh trùng: Các loại ký sinh trùng như Amip và Giardia lamblia cũng có thể gây tiêu chảy cấp, đặc biệt ở những khu vực có điều kiện vệ sinh kém hoặc nguồn nước không đảm bảo.

Đường ruột nhiễm virus, vi khuẩn, ký sinh trùng khiến cho trẻ bị tiêu chảy

2.2 Các nguyên nhân khác

• Dị ứng thức ăn hoặc không dung nạp đường lactose: Một số trẻ có cơ địa dị ứng với một loại thức ăn cụ thể (ví dụ: đạm sữa bò) hoặc không có đủ enzyme để tiêu hóa đường lactose (có trong sữa) cũng có thể bị tiêu chảy cấp sau khi ăn/uống các thực phẩm đó.
• Dùng thuốc kháng sinh: Việc sử dụng kháng sinh có thể làm mất cân bằng hệ vi sinh vật đường ruột, tiêu diệt cả vi khuẩn có lợi, từ đó gây ra tình trạng rối loạn tiêu hóa và tiêu chảy ở trẻ.

Việc xác định đúng nguyên nhân gây tiêu chảy là rất quan trọng để có phương pháp điều trị phù hợp và hiệu quả cho trẻ.

3. Triệu chứng của tiêu chảy cấp ở trẻ em

Khi trẻ bị tiêu chảy cấp, các bậc phụ huynh cần nhận biết nhanh chóng những dấu hiệu điển hình để có thể xử lý kịp thời, tránh biến chứng nguy hiểm.

• Thay đổi thói quen và tính chất phân: Dấu hiệu rõ ràng nhất là trẻ đi ngoài phân lỏng hoặc toàn nước từ 3 lần trở lên trong vòng 24 giờ. Phân của bé có thể có mùi tanh bất thường, lẫn chất nhầy hoặc thậm chí là máu, cho thấy tình trạng nhiễm trùng nặng hơn.
• Các triệu chứng đi kèm: Trẻ thường xuyên nôn mửa, đặc biệt là khi nhiễm virus. Bé có thể bị sốt nhẹ hoặc sốt cao, tùy thuộc vào nguyên nhân gây bệnh. Do khó chịu trong người và mất sức, trẻ thường quấy khóc, mệt mỏi, lừ đừ, hoặc bỏ bú, bỏ ăn.
• Dấu hiệu mất nước: Đây là biến chứng nguy hiểm nhất và cần được đặc biệt chú ý. Khi trẻ mất nước, bạn có thể thấy da khô, môi khô, mắt trũng, khóc không ra nước mắt, và tiểu ít. Nếu không được bù nước kịp thời, tình trạng này có thể đe dọa tính mạng của trẻ.

Việc nhận biết sớm và chính xác các triệu chứng này là chìa khóa để đưa ra quyết định chăm sóc hoặc thăm khám bác sĩ kịp thời, giúp trẻ nhanh chóng hồi phục.

Cần nhận biết nhanh chóng những dấu hiệu điển hình để có thể xử lý kịp thời

4. Cách xử trí khi trẻ bị tiêu chảy cấp

Khi trẻ bị tiêu chảy cấp, việc xử trí đúng cách và kịp thời là vô cùng quan trọng để ngăn ngừa mất nước và các biến chứng nguy hiểm. Dưới đây là các bước cần thực hiện:

4.1. Bù nước và điện giải

Đây là nguyên tắc vàng và quan trọng nhất trong điều trị tiêu chảy cấp ở trẻ, giúp phòng ngừa và điều trị tình trạng mất nước.

• Sử dụng Oresol (dung dịch bù nước và điện giải):
  • Pha Oresol đúng theo hướng dẫn trên bao bì (thường là một gói pha với một lượng nước sôi để nguội nhất định). Không tự ý pha loãng hoặc đặc hơn.
  • Cho trẻ uống từng thìa nhỏ, chậm rãi và liên tục. Đối với trẻ dưới 2 tuổi, cho uống 50-100ml sau mỗi lần đi ngoài; trẻ từ 2-10 tuổi, cho uống 100-200ml sau mỗi lần đi ngoài.
  • Nếu trẻ nôn, đợi 5-10 phút rồi tiếp tục cho uống chậm hơn.
  • Lưu ý: Không dùng nước lọc, nước ngọt, nước trái cây thay thế Oresol vì không đủ muối và đường, có thể làm tình trạng mất nước nặng hơn.
• Cho trẻ bú mẹ hoặc uống nước/dịch khác:
  • Trẻ bú mẹ: Tiếp tục cho bú mẹ thường xuyên hơn và lâu hơn. Sữa mẹ cung cấp đầy đủ dinh dưỡng và kháng thể, giúp trẻ nhanh hồi phục.
  • Trẻ lớn hơn: Có thể cho uống thêm nước sôi để nguội, nước cháo muối loãng, nước dừa non (nếu trẻ không có vấn đề về thận), hoặc súp rau củ quả loãng để bổ sung thêm nước và điện giải.

Bù nước, điện giải là giải pháp cần thiết khi trẻ có tình trạng tiêu chảy

4.2. Chế độ dinh dưỡng

Tiếp tục cho trẻ ăn uống bình thường để duy trì sức khỏe và giúp niêm mạc ruột mau phục hồi.

• Không kiêng khem quá mức: Tránh kiêng khem không cần thiết như chỉ cho trẻ uống nước cháo, nước đường vì sẽ làm trẻ suy dinh dưỡng và tiêu chảy kéo dài hơn.
• Thực phẩm khuyến nghị:
  • Đối với trẻ còn bú mẹ: Tiếp tục cho bú mẹ hoàn toàn hoặc bú mẹ kết hợp sữa công thức như bình thường.
  • Đối với trẻ đã ăn dặm hoặc ăn cơm: Cho trẻ ăn các thức ăn dễ tiêu hóa, mềm, lỏng như cháo, súp, cơm nát, khoai tây, thịt gà nạc, cá, cà rốt, chuối. Chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày để trẻ dễ hấp thu.
  • Tránh: Thức ăn nhiều dầu mỡ, đồ chiên xào, thức ăn quá ngọt, quá cay, thực phẩm sống hoặc lên men. Sữa tươi có thể cân nhắc giảm lượng hoặc pha loãng nếu trẻ có dấu hiệu không dung nạp lactose tạm thời.

Nên cho trẻ ăn thực phẩm dễ tiêu, mềm, tránh dầu mỡ 

4.3. Vệ sinh và chăm sóc

• Vệ sinh cá nhân: Rửa tay kỹ bằng xà phòng cho trẻ và người chăm sóc sau mỗi lần đi vệ sinh và trước khi ăn/chuẩn bị thức ăn.
• Vệ sinh hậu môn: Lau rửa nhẹ nhàng hậu môn của trẻ sau mỗi lần đi tiêu bằng nước sạch và xà phòng, sau đó lau khô. Có thể bôi kem chống hăm để tránh kích ứng da.
• Giữ ấm cơ thể: Đảm bảo trẻ được giữ ấm đầy đủ, đặc biệt vào mùa lạnh.

4.4. Sử dụng thuốc (theo chỉ định của bác sĩ)

Tuyệt đối không tự ý dùng thuốc cho trẻ khi bị tiêu chảy cấp, đặc biệt là thuốc cầm tiêu chảy hoặc kháng sinh, nếu chưa có chỉ định của bác sĩ.

• Kẽm: WHO khuyến cáo bổ sung kẽm cho trẻ bị tiêu chảy cấp để rút ngắn thời gian và mức độ nặng của bệnh, cũng như giảm nguy cơ tái phát. Liều lượng và thời gian dùng theo chỉ định của bác sĩ.
• Men vi sinh (Probiotics): Có thể hỗ trợ cân bằng hệ vi sinh đường ruột, giúp trẻ nhanh hồi phục.
• Thuốc cầm tiêu chảy: Thường không được khuyến khích dùng cho trẻ em vì có thể giữ độc tố trong ruột và làm nặng thêm tình trạng bệnh. Chỉ sử dụng khi có chỉ định rất rõ ràng từ bác sĩ.
• Kháng sinh: Chỉ dùng khi có bằng chứng nhiễm khuẩn nặng (như phân có máu, sốt cao, có vi khuẩn đặc hiệu được xác định qua xét nghiệm) và phải theo chỉ định và liều lượng của bác sĩ. Lạm dụng kháng sinh có thể gây loạn khuẩn ruột, kéo dài tiêu chảy.

5. Khi nào cần đưa trẻ đến bệnh viện?

Bạn cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay lập tức khi trẻ bị tiêu chảy cấp nếu có bất kỳ dấu hiệu nguy hiểm nào sau đây:

• Dấu hiệu mất nước nặng: Rất khát nước, mắt trũng sâu, môi khô, da khô, li bì, tiểu ít hoặc không tiểu, chân tay lạnh.
• Sốt cao kéo dài: Sốt trên 39∘C không hạ hoặc kèm co giật.
• Phân có máu hoặc nhiều chất nhầy: Dấu hiệu nhiễm trùng nặng.
• Nôn ói liên tục: Không thể uống được bất cứ thứ gì.
• Tiêu chảy không cải thiện: Kéo dài hơn 2-3 ngày.
• Trẻ quá mệt mỏi: Li bì, không phản ứng, hoặc quấy khóc dữ dội bất thường.
• Đau bụng dữ dội hoặc bụng chướng.

Nếu trẻ có dấu hiệu nặng cần đi thăm khám kịp thời

6. Biện pháp phòng ngừa tiêu chảy cấp ở trẻ em

Để phòng ngừa hiệu quả tình trạng trẻ bị tiêu chảy cấp, hãy áp dụng các biện pháp sau:

• Vệ sinh cá nhân và môi trường: Rửa tay kỹ bằng xà phòng cho trẻ và người chăm sóc. Giữ nhà cửa, đồ chơi sạch sẽ. Xử lý phân an toàn.
• Đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm: Luôn cho trẻ ăn chín, uống sôi. Bảo quản thức ăn đúng cách và rửa sạch rau củ quả. Sử dụng nguồn nước sạch.
• Nuôi con bằng sữa mẹ: Cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu và tiếp tục bú đến 2 tuổi để tăng cường miễn dịch.
• Tiêm vắc xin đầy đủ: Đặc biệt là vắc xin Rotavirus theo đúng lịch để phòng ngừa nguyên nhân phổ biến gây tiêu chảy nặng.
• Nâng cao sức đề kháng cho trẻ: Đảm bảo chế độ dinh dưỡng hợp lý, giữ ấm cơ thể và tạo môi trường sống trong lành.

Tiêu chảy cấp ở trẻ em là bệnh lý thường gặp nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa và điều trị hiệu quả nếu cha mẹ có kiến thức đầy đủ. Hãy chú ý vệ sinh ăn uống, tiêm phòng đầy đủ và theo dõi sát sức khỏe trẻ nhỏ. Việc chủ động phòng ngừa và chăm sóc đúng cách sẽ giúp bé phát triển khỏe mạnh, giảm thiểu nguy cơ bệnh tật đường tiêu hóa.