Hướng dẫn xịt mũi đúng cách: Giúp mũi thông thoáng, giảm nghẹt và bảo vệ hô hấp

Xịt mũi là một trong những biện pháp đơn giản, an toàn và hiệu quả để làm sạch khoang mũi, loại bỏ bụi bẩn, dịch nhầy và dị nguyên. Tuy nhiên, nếu thao tác sai, việc xịt mũi có thể gây sặc, đau rát hoặc làm dịch tràn vào tai giữa, tăng nguy cơ viêm tai. Bài viết này sẽ hướng dẫn cách xịt mũi đúng cách, chi tiết cho từng lứa tuổi giúp bạn chăm sóc sức khỏe hô hấp tốt hơn.

1. Tại sao cần xịt mũi?

Mũi không chỉ là cơ quan ngửi mà còn là “hàng rào đầu tiên” bảo vệ cơ thể khỏi vi khuẩn, virus, bụi mịn và dị nguyên. Khi mũi bị nghẹt, khô hay chứa dịch nhầy, việc xịt dung dịch rửa mũi mang lại nhiều lợi ích:

• Làm sạch mũi: Loại bỏ bụi bẩn, tác nhân gây dị ứng và vi sinh vật.
• Làm loãng dịch nhầy: Hỗ trợ tống xuất dịch ra ngoài, giảm nghẹt mũi.
• Giảm viêm và sưng nề niêm mạc: Nhờ môi trường muối đẳng trương hoặc ưu trương.
• Cải thiện hô hấp: Giúp trẻ nhỏ dễ bú mẹ, ngủ ngon hơn, người lớn giảm cảm giác khó thở.
• Tăng hiệu quả điều trị: Làm sạch khoang mũi trước khi dùng thuốc nhỏ/xịt giúp thuốc tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc, phát huy tác dụng tối đa.

Xịt mũi đúng cách không chỉ là chăm sóc hỗ trợ mà còn là một phần quan trọng trong phòng ngừa và điều trị viêm mũi, viêm xoang, viêm mũi dị ứng.

Xịt mũi làm sạch khoang mũi, loại bỏ bụi bẩn, dịch nhầy và dị nguyên.

2. Khi nào nên xịt mũi?

Không phải lúc nào cũng cần xịt mũi, nhưng trong các tình huống sau, việc này đặc biệt hữu ích:

• Trẻ hoặc người lớn bị sổ mũi, nghẹt mũi, cảm lạnh, viêm mũi dị ứng.
• Khi tiếp xúc với môi trường ô nhiễm, khói bụi, hóa chất, phấn hoa.
• Sau khi đi bơi, đi biển, khi mũi tiếp xúc nước chứa clo hoặc muối.
• Trời hanh khô hoặc sử dụng điều hòa thường xuyên gây khô rát mũi.
• Trước khi nhỏ/xịt thuốc mũi điều trị viêm mũi, viêm xoang theo chỉ định bác sĩ.

Với trẻ khỏe mạnh, có thể xịt mũi 1 lần/ngày để vệ sinh nhẹ nhàng. Với trẻ hoặc người lớn bị nghẹt mũi, có thể tăng 2–3 lần/ngày nhưng cần theo dõi phản ứng của niêm mạc.

3. Chuẩn bị trước khi xịt mũi

Để quá trình xịt mũi diễn ra an toàn và hiệu quả, việc chuẩn bị đầy đủ dụng cụ và tư thế là vô cùng quan trọng. Dưới đây là những điều bạn cần chuẩn bị:

3.1. Dung dịch xịt mũi

• Nước muối sinh lý 0,9%: Đây là lựa chọn an toàn nhất cho mọi lứa tuổi, từ trẻ sơ sinh đến người lớn. Nước muối sinh lý giúp làm ẩm niêm mạc mũi, làm loãng dịch nhầy và rửa trôi bụi bẩn.
• Dung dịch nước biển sâu: Giàu khoáng chất, loại này không chỉ làm sạch mà còn hỗ trợ kháng viêm, làm dịu niêm mạc mũi.
• Thuốc xịt đặc trị: Các loại thuốc như thuốc co mạch hay corticoid chỉ nên dùng khi có chỉ định của bác sĩ. Lạm dụng những loại thuốc này có thể gây hại cho niêm mạc mũi.

Lựa chọn loại dung dịch xịt mũi phù hợp với tình trạng bệnh.

3.2. Dụng cụ xịt

• Bình xịt dạng phun sương: Loại này tạo ra hạt sương mịn, phân tán đều trong khoang mũi, phù hợp cho cả người lớn và trẻ nhỏ.
• Lọ nhỏ giọt: Thường dùng cho trẻ sơ sinh, giúp kiểm soát lượng nước muối nhỏ vào mũi.
• Xilanh: Khi sử dụng nước muối sinh lý dạng chai lớn, bạn có thể dùng xilanh y tế để hút và bơm vào mũi.

3.3. Cách vệ sinh và tư thế xịt mũi đúng

• Vệ sinh tay: Rửa tay thật sạch bằng xà phòng trước khi xịt mũi để ngăn ngừa vi khuẩn lây lan.
• Khăn giấy sạch, khăn bông mềm: Luôn có sẵn để lau sạch dịch nhầy chảy ra sau khi xịt, tránh làm tổn thương da.
• Tư thế phù hợp: Ngồi thẳng, đầu hơi cúi về phía trước. Điều này giúp nước muối chảy vào mũi và đi ra ngoài dễ dàng.
• Với trẻ nhỏ: Cha mẹ cần bế và cố định trẻ nhẹ nhàng. Có thể cho trẻ nằm nghiêng hoặc ngồi trên lòng để giữ vững đầu, tránh nước muối chảy ngược vào tai giữa.

Rửa tay thật sạch bằng xà phòng trước khi xịt mũi để ngăn ngừa vi khuẩn lây lan.

4. Hướng dẫn các bước xịt mũi cơ bản

Đây là các thao tác chung, áp dụng cho đa số người lớn và trẻ từ 2 tuổi trở lên. Thực hiện đúng từng bước giúp dung dịch phát huy hiệu quả làm sạch, thông thoáng đường thở.

• Rửa tay sạch sẽ bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn.
• Lắc nhẹ chai xịt nếu nhà sản xuất khuyến cáo.
• Cho trẻ/người bệnh ngồi thẳng, đầu hơi cúi về trước.
• Kẹp một bên mũi, đưa vòi xịt vào lỗ mũi bên kia, hướng đầu vòi hơi chếch ra ngoài (không chĩa thẳng vào vách ngăn mũi để tránh tổn thương).
• Xịt nhẹ và hít vào từ từ đồng thời.
• Giữ dung dịch vài giây, sau đó xì mũi nhẹ để đẩy dịch và chất bẩn ra ngoài.
• Lặp lại với bên mũi còn lại.
• Lau sạch đầu vòi xịt bằng khăn giấy khô hoặc bông sạch.

5. Hướng dẫn xịt mũi đúng cách theo từng độ tuổi

Mỗi lứa tuổi có đặc điểm khác nhau về cấu trúc và khả năng hợp tác khi xịt mũi. Do đó, cha mẹ cần nắm rõ cách áp dụng riêng để đảm bảo an toàn.

5.1. Hướng dẫn xịt mũi đúng cách cho trẻ sơ sinh

Với trẻ sơ sinh, mẹ không dùng bình xịt áp lực mạnh vì dễ gây tổn thương và viêm tai giữa. Thực hiện theo các bước sau:

• Chỉ nên dùng dung dịch nhỏ giọt hoặc xịt áp lực cực nhẹ.
• Đặt bé nằm nghiêng, nhỏ 2–3 giọt nước muối sinh lý vào một bên mũi.
• Đợi vài giây, dịch nhầy loãng ra thì dùng dụng cụ hút mũi mềm để hút.
• Lặp lại với bên kia.

Nên thận trọng khi xịt mũi cho trẻ sơ sinh.

5.2. Hướng dẫn xịt mũi đúng cách cho trẻ 1–6 tuổi

• Cho trẻ ngồi trên ghế, đầu hơi cúi.
• Dùng bình xịt mũi phun sương, xịt nhẹ vào từng bên.
• Hướng dẫn trẻ há miệng thở để tránh sặc.
• Sau đó, cha mẹ giúp trẻ xì mũi ra giấy.

5.3. Hướng dẫn xịt mũi đúng cách cho trẻ >6 tuổi và người lớn

Đây là nhóm tuổi có thể kết hợp xịt mũi và rửa mũi bằng bình chuyên dụng (neti pot, bình squeeze) nếu cần.

• Có thể tự thực hiện dưới sự giám sát ban đầu.
• Ngồi hoặc đứng trước bồn rửa, cúi đầu nhẹ.
• Đặt vòi xịt vào mũi, bơm dung dịch, để chảy ra bên kia.
• Há miệng thở trong khi xịt, sau đó xì nhẹ.

6. Những lưu ý quan trọng khi xịt mũi

Tuân thủ những nguyên tắc cơ bản dưới đây khi xịt mũi sẽ giúp giảm rủi ro và nâng cao hiệu quả:

• Chỉ dùng dung dịch vô trùng: Nước muối sinh lý hoặc dung dịch chuyên dụng, không tự pha nước lọc.
• Không ngửa đầu quá cao: Dễ khiến dung dịch chảy xuống họng, gây ho, sặc.
• Không xịt quá mạnh: Tránh dung dịch đi ngược vào tai, gây viêm tai giữa.
• Không lạm dụng: Rửa hoặc xịt quá nhiều lần/ngày gây khô niêm mạc, mất cân bằng vi sinh.
• Vệ sinh đầu xịt sau mỗi lần dùng để tránh nhiễm khuẩn.
• Thay chai dung dịch mới sau 1–2 tháng sử dụng để đảm bảo an toàn.

Không nên lạm dụng các loại thuốc xịt mũi.

7. Sai lầm thường gặp khi xịt mũi

Sử dụng xịt mũi là một biện pháp hiệu quả, nhưng nếu không đúng cách có thể gây hại cho sức khỏe. Dưới đây là những sai lầm phổ biến khi xịt mũi mà bạn cần tránh:

• Ngửa đầu ra sau khi xịt: Đây là sai lầm rất thường gặp. Khi bạn ngửa đầu, dung dịch xịt mũi sẽ chảy thẳng xuống họng thay vì lưu lại trong khoang mũi để làm sạch. Điều này không chỉ lãng phí mà còn có thể gây sặc, khó chịu, và làm loãng dịch nhầy cần được tống ra ngoài.
• Dùng áp lực quá mạnh: Xịt mũi với áp lực lớn, đặc biệt khi dùng các loại bình bóp, có thể gây tổn thương niêm mạc mũi mỏng manh. Áp lực mạnh cũng có thể đẩy vi khuẩn và dịch nhầy từ mũi sang tai giữa qua vòi nhĩ, dẫn đến viêm tai giữa. 
• Ép trẻ xì mũi quá mạnh: Hành động này tạo áp lực lớn trong khoang mũi, dễ khiến dịch mũi và vi khuẩn tràn ngược vào tai, gây viêm tai giữa. 
• Dùng nước tự pha không tiệt trùng: Các loại nước này có thể chứa vi khuẩn, amip ăn não hoặc tạp chất, gây nguy cơ nhiễm khuẩn hoặc thậm chí là viêm xoang nặng. 
• Lạm dụng thuốc xịt chứa corticoid/co mạch: Các loại thuốc xịt chứa corticoid hay chất co mạch có tác dụng giảm sưng, nghẹt mũi nhanh chóng nhưng không được dùng tùy tiện. Việc lạm dụng chúng có thể gây nhờn thuốc, teo niêm mạc mũi và các tác dụng phụ toàn thân. 

Hướng dẫn xịt mũi đúng cách giúp loại bỏ bụi bẩn, dịch nhầy, giảm nghẹt mũi và hỗ trợ điều trị viêm mũi, viêm xoang hiệu quả. Cha mẹ cần chọn dung dịch phù hợp, thao tác nhẹ nhàng và đúng tư thế cho trẻ. Với người lớn, việc xịt mũi cũng nên thực hiện theo hướng dẫn để tránh sai lầm gây biến chứng. Nếu triệu chứng không cải thiện hoặc có dấu hiệu bất thường, hãy đến cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời.