Nguyên tắc vàng phòng tránh suy dinh dưỡng thấp còi ba mẹ cần biết

Suy dinh dưỡng thấp còi ở trẻ em là một rào cản lớn đối với sự phát triển cá nhân và xã hội. Để giúp con bạn phát triển toàn diện, bài viết này đi sâu phân tích nguyên nhân, đưa ra các hướng dẫn phòng ngừa cụ thể và những giải pháp hiệu quả. Từ đó, cha mẹ có thể chủ động bảo vệ sức khỏe, cải thiện thể lực và tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển trí tuệ vượt trội của con.

1. Tổng quan về suy dinh dưỡng thấp còi 

1.1 Khái niệm và ảnh hưởng của thấp còi

• Suy dinh dưỡng thấp còi là tình trạng chiều cao của trẻ thấp hơn chuẩn theo tuổi so với trẻ cùng tuổi và giới tính.

Suy dinh dưỡng thấp còi ở trẻ nhỏ là nỗi lo lắng bận tâm của bố mẹ 

• Ngoài chiều cao, nó phản ánh rằng trẻ trong giai đoạn phát triển không được cung cấp đầy đủ chất dinh dưỡng cần thiết trong một thời gian kéo dài.
  Theo WHO, nguyên nhân trực tiếp gây thấp còi là dinh dưỡng không đủ hoặc thức ăn thiếu các vi chất thiết yếu, kết hợp với bệnh tật mãn tính hoặc nhiễm trùng kéo dài.
• Hậu quả: sức khỏe suy giảm, miễn dịch yếu hơn, tăng nguy cơ nhiễm bệnh, giảm khả năng học tập, phát triển chậm về tinh thần, sau này ảnh hưởng chất lượng lao động.

1.2 Tình hình ở Việt Nam

• Theo Báo cáo Dinh dưỡng tổng hợp, khoảng 19,6 % trẻ em dưới 5 tuổi ở Việt Nam bị thấp còi
• Các nghiên cứu cho thấy can thiệp về bổ sung vi chất, cải thiện chăm sóc và dinh dưỡng bổ sung có hiệu quả rõ rệt trong giảm suy dinh dưỡng, cải thiện chiều cao và cân nặng của trẻ
  Chính phủ Việt Nam đặt mục tiêu giảm tỷ lệ thấp còi và thiếu cân cho trẻ dưới 5 tuổi dưới 20 % vào năm 2030

Vì vậy, việc trang bị kiến thức cách phòng tránh bệnh suy dinh dưỡng thấp còi là rất cần thiết với mỗi gia đình có con nhỏ.

2. Nguyên nhân dẫn đến suy dinh dưỡng thấp còi

Để phòng tránh hiệu quả, trước tiên phụ huynh cần biết các yếu tố gây nên tình trạng này, từ đó đưa ra biện pháp khắc phục kịp thời.

Trẻ biếng ăn, kém hấp thu là một trong số những nguyên nhân dẫn đến suy dinh dưỡng

2.1 Nguyên nhân trực tiếp

• Dinh dưỡng không đủ: trẻ không được cung cấp năng lượng, protein, chất béo, vi chất như sắt, kẽm, vitamin A, D, i‑ốt… theo nhu cầu.
• Bệnh lý, nhiễm trùng mãn tính hoặc lặp lại: tiêu chảy, viêm đường hô hấp, ký sinh trùng ruột làm giảm hấp thu dưỡng chất.
• Suy hấp thu hoặc bệnh tiêu hóa: nếu ruột trẻ không hấp thu tốt, dù ăn đủ cũng không tận dụng được.

2.2 Nguyên nhân gián tiếp

• Chăm sóc kém: mẹ không biết cách cho ăn bổ sung đúng, giai đoạn cai sữa, cách cho ăn sai (ví dụ trẻ bị ốm không cho ăn đủ).
• Nghèo đói / thiếu thực phẩm đa dạng: dù có lương thực nhưng thiếu thực phẩm giàu chất đạm, vi chất.
• Nước sạch, vệ sinh kém: nhiễm khuẩn đường tiêu hóa nhiều lần khiến trẻ mất dinh dưỡng.
• Thiếu kiến thức về dinh dưỡng trong gia đình.
• Mẹ mang thai và giai đoạn mang / cho con bú bị suy dinh dưỡng, thiếu vi chất cũng ảnh hưởng tới trẻ – do trong 1000 ngày đầu đời (từ thụ thai đến 2 tuổi) là giai đoạn rất nhạy cảm.

3. Các nguyên tắc vàng khi phòng tránh suy dinh dưỡng thấp còi

Dưới đây là các nguyên tắc mà phụ huynh cần nhớ nếu muốn áp dụng cách phòng tránh bệnh suy dinh dưỡng thấp còi thành công:

• Dinh dưỡng đủ về năng lượng, chất đạm, chất béo và đa dạng thực phẩm.
• Cho trẻ bú sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu và tiếp tục bú cùng ăn dặm đến 24 tháng trở lên.

Khuyến khích bé được bú sữa mẹ để dễ tiếp nhận dinh dưỡng

• Bổ sung vi chất thiết yếu (theo khuyến nghị quốc gia) cho trẻ nhỏ.
• Phòng và điều trị kịp thời các bệnh nhiễm trùng, tiêu chảy, ký sinh trùng.
• Cải thiện nước uống, vệ sinh, bao gồm vệ sinh cá nhân, vệ sinh môi trường sống.
• Chăm sóc, cho ăn đúng cách (cho trẻ ăn nhiều bữa nhỏ, thức ăn phù hợp giai đoạn).
• Giám sát tăng trưởng thường xuyên, phát hiện sớm suy dinh dưỡng.
• Hỗ trợ xã hội, bảo đảm thực phẩm an toàn, chính sách hỗ trợ dinh dưỡng.

Những nguyên tắc này sẽ là nền tảng để triển khai những biện pháp cụ thể bên dưới.

4. Các chiến lược cụ thể phòng tránh bệnh suy dinh dưỡng thấp còi

4.1 Dinh dưỡng cho mẹ – chuẩn bị từ giai đoạn mang thai

Mẹ khỏe thì con mới có nền tảng tốt:

• Ăn đủ năng lượng + bổ sung protein cho mẹ (ví dụ thịt, trứng, cá, đậu).
• Bổ sung vi chất như sắt, axit folic, i‑ốt, kẽm theo khuyến nghị bác sĩ.
• Hạn chế thiếu máu, kiểm tra sức khỏe định kỳ.
• Tránh ăn kiêng quá mức, bổ sung đa dạng nhóm thực phẩm.

Nếu mẹ có nền dinh dưỡng tốt, con sinh ra khỏe mạnh, ít nguy cơ thấp còi.

Cân bằng dinh dưỡng từ trong bụng mẹ giúp hạn chế nguy cơ thấp còi

4.2 Nuôi con bú đúng cách

• Bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu – đây là khuyến nghị của WHO & UNICEF.
• Sau 6 tháng, tiếp tục cho bú kết hợp với ăn dặm đến ít nhất 24 tháng hoặc hơn.
• Cho bú thường xuyên theo nhu cầu, không giới hạn thời gian nếu trẻ muốn bú.

Bằng cách này, trẻ nhận được dinh dưỡng, kháng thể và hỗ trợ miễn dịch từ mẹ — là cơ chế phòng tránh suy dinh dưỡng thấp còi rất quan trọng.

4.3 Làm quen thức ăn bổ sung (ăn dặm) đúng thời điểm

• Bắt đầu khi trẻ 6 tháng tuổi, khi trẻ có đủ khả năng vận động và nuốt “thức ăn lỏng – nghiền nhuyễn”.
• Thức ăn bổ sung cần đảm bảo 4 nhóm: tinh bột/nguồn đường, đạm, chất béo tốt, vi chất (rau, củ, trái cây).
• Cho ăn dặm đều đặn 2–3 bữa chính + 1–2 bữa phụ mỗi ngày, tăng dần số bữa khi trẻ lớn hơn.
• Thực phẩm cần đa dạng (thịt, cá, đậu, trứng, rau xanh, trái cây) để trẻ được cung cấp vitamin, khoáng chất thiết yếu.
• Chế biến kỹ, mềm, dễ nhai, tránh các thức ăn cứng, gia vị mạnh.
  Cho ăn từ ít đến nhiều, khuyến khích trẻ tự ăn khi có thể, nhưng không ép trẻ.

Nếu thực hiện ăn dặm đúng, đây là biện pháp trọng yếu để phòng tránh bệnh suy dinh dưỡng thấp còi.

4.4 Bổ sung vi chất thiết yếu

• Theo chương trình quốc gia, trẻ cần được bổ sung vitamin A, vi chất đa vi chất, kẽm, sắt, iốt, vitamin D khi cần.
• Thực phẩm bổ sung hoặc viên vi chất nên dùng theo hướng dẫn y tế, không tự ý dùng quá liều.
• Sử dụng thực phẩm ăn bổ sung vi chất đã được fortify (ví dụ gạo, muối i‑ốt) nếu có.
• Theo các nghiên cứu tại Việt Nam, bổ sung kẽm giúp tăng chiều cao ~1,5 cm trong can thiệp có kiểm soát.
• Bổ sung vi chất kéo dài 5–6 tháng đã được chứng minh cải thiện chỉ số nhân trắc của trẻ bị thấp còi.

Việc bổ sung đúng và kịp thời vi chất là một thành phần bắt buộc trong cách phòng tránh bệnh suy dinh dưỡng thấp còi.

4.5 Phòng và quản lý bệnh tật, nhiễm trùng

• Tiêm chủng đầy đủ để phòng các bệnh lý (tiêu chảy, viêm đường hô hấp).
• Rửa tay, vệ sinh dụng cụ ăn, vệ sinh môi trường sạch sẽ.
• Cung cấp nước sạch, xử lý nước nếu cần.
• Điều trị tiêu chảy, nhiễm trùng đường tiêu hóa kịp thời, tránh tình trạng suy dinh dưỡng lan rộng.
• Kiểm tra và tẩy giun định kỳ cho trẻ theo khuyến nghị địa phương.
• Giảm tần suất ăn ngoài, thức ăn không rõ nguồn gốc.

Nếu trẻ không bị bệnh lặp lại, nguy cơ bị suy dinh dưỡng thấp còi được giảm đáng kể.

4.6 Chăm sóc và cho ăn đúng cách khi trẻ ốm

• Khi trẻ bị ốm, hãy duy trì cho ăn, thậm chí tăng cường dưỡng chất nếu trẻ có thể ăn được.
• Cho uống nhiều nước, vừa ăn vừa nghỉ ngơi nhẹ nhàng.
• Nếu trẻ bỏ ăn, chia nhỏ khẩu phần, thức ăn dễ tiêu.
• Theo dõi cân nặng, chiều cao, tốc độ giảm nếu có và có biện pháp phục hồi.

Việc chăm sóc tốt trong giai đoạn trẻ bệnh giúp tránh trở thành yếu tố kéo dài tình trạng suy dinh dưỡng.

4.7 Giám sát tăng trưởng & phát hiện sớm

• Đo chiều cao, cân nặng định kỳ (theo lịch tiêm chủng hoặc khám sức khỏe) để theo dõi tăng trưởng.
• So sánh với đường chuẩn WHO – nếu trẻ thấp hơn –2 độ lệch chuẩn so với tuổi, cần can thiệp sớm.
• Khi phát hiện yếu tố cảnh báo (trẻ tăng cân chậm, chiều cao không theo mong đợi), tham vấn chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ nhi.
• Gia đình nên lưu nhật ký dinh dưỡng, bệnh tật của trẻ để theo dõi tiến trình can thiệp.

Giám sát thường xuyên là một trong những cách phòng tránh bệnh suy dinh dưỡng thấp còi hiệu quả vì giúp phát hiện và xử lý kịp thời.

Phòng tránh suy dinh dưỡng thấp còi không phải chuyện dễ dàng, nhưng nếu phụ huynh hiểu và kiên trì thực hiện cách phòng tránh bệnh suy dinh dưỡng thấp còi theo các nguyên tắc và chiến lược đã nêu, con sẽ có cơ hội phát triển toàn diện, khỏe mạnh về thể chất lẫn tinh thần.