Nghẹt mũi: Tất cả những điều bạn cần biết

Nghẹt mũi là một triệu chứng phổ biến mà hầu hết chúng ta đều đã từng trải qua. Bài viết này sẽ cung cấp một cái nhìn toàn diện về nghẹt mũi, từ những nguyên nhân phổ biến nhất, các biện pháp giảm nhẹ hiệu quả tại nhà, cho đến những trường hợp bạn cần tìm đến sự tư vấn y tế chuyên nghiệp.

1. Nghẹt mũi là gì và cơ chế của tình trạng này

Nghẹt mũi, hay còn gọi là sung huyết mũi, xảy ra khi các mô lót bên trong mũi (niêm mạc mũi) bị viêm, sưng lên và các mạch máu trong mũi giãn nở. Tình trạng này làm hẹp đường thở trong mũi, khiến việc hít thở qua mũi trở nên khó khăn hoặc không thể. Đồng thời, cơ thể có thể sản xuất nhiều dịch nhầy hơn để loại bỏ tác nhân gây kích ứng, dẫn đến chảy nước mũi, càng làm tăng cảm giác tắc nghẽn.

Nghẹt mũi gây ra nhiều khó chịu

Cơ chế chính gây nghẹt mũi thường liên quan đến:

• Viêm và sưng tấy: Đây là phản ứng của hệ miễn dịch khi chống lại tác nhân gây bệnh (virus, vi khuẩn) hoặc phản ứng với chất gây dị ứng.
• Tăng tiết dịch nhầy: Lượng chất nhầy sản xuất tăng lên để bẫy và loại bỏ các hạt lạ, mầm bệnh, giúp bảo vệ đường hô hấp. Tuy nhiên, nếu quá nhiều sẽ gây tắc nghẽn.
• Mạch máu giãn nở: Các mạch máu nhỏ trong niêm mạc mũi bị sưng lên do viêm, chiếm chỗ trong khoang mũi, làm hẹp đường thở.

Mặc dù nghẹt mũi thường không nguy hiểm, nhưng nó có thể gây ra sự khó chịu đáng kể, đặc biệt là khi đi ngủ hoặc khi thực hiện các hoạt động hàng ngày.

2. Các nguyên nhân phổ biến gây nghẹt mũi

Để tìm cách giảm nhẹ hoặc điều trị nghẹt mũi hiệu quả, việc hiểu rõ nguyên nhân là rất quan trọng. Nghẹt mũi có thể do nhiều yếu tố gây ra, từ các bệnh thông thường đến những vấn đề cấu trúc phức tạp hơn.

2.1. Nhiễm trùng đường hô hấp

Đây là nguyên nhân phổ biến nhất gây nghẹt mũi cấp tính. Khi virus (như virus cảm lạnh, cúm, RSV, COVID-19) hoặc vi khuẩn xâm nhập đường hô hấp, cơ thể phản ứng bằng cách gây viêm niêm mạc mũi và tăng sản xuất dịch nhầy.

Nghẹt mũi do virus là nguyên nhân phổ biến

• Cảm lạnh thông thường: Là nguyên nhân hàng đầu, thường kèm theo chảy nước mũi, hắt hơi, đau họng, mệt mỏi nhẹ.
• Cúm: Triệu chứng thường nặng hơn cảm lạnh, có thể kèm sốt cao, đau nhức cơ thể, ớn lạnh, đau đầu.
• Viêm xoang (Sinusitis).

2.2. Dị ứng

Khi tiếp xúc với các chất gây dị ứng (dị nguyên), hệ miễn dịch của cơ thể phản ứng quá mức, giải phóng histamin và các chất khác gây viêm, sưng tấy trong mũi.

• Viêm mũi dị ứng: Do dị ứng với các dị nguyên trong không khí như phấn hoa, lông động vật, bụi nhà, nấm mốc. Triệu chứng thường kèm theo hắt hơi liên tục, chảy nước mũi trong, ngứa mắt, ngứa mũi và vòm họng.
• Dị ứng theo mùa: Xảy ra vào những mùa nhất định trong năm khi nồng độ dị nguyên (như phấn hoa) tăng cao.
• Dị ứng quanh năm: Do dị ứng với các dị nguyên có mặt thường xuyên trong môi trường sống như bụi nhà, lông thú cưng, nấm mốc trong nhà.

2.3. Các yếu tố cấu trúc và môi trường

Một số yếu tố về cấu trúc giải phẫu bên trong mũi hoặc các yếu tố từ môi trường sống cũng có thể gây nghẹt mũi mạn tính hoặc tái đi tái lại: Lệch vách ngăn mũi, polyp mũi, phì đại cuốn mũi, không khí khô, chất kích thích trong không khí…

3. Các biện pháp giảm nhẹ nghẹt mũi tại nhà hiệu quả

Khi bị nghẹt mũi, có nhiều biện pháp đơn giản tại nhà có thể giúp giảm bớt sự khó chịu và cải thiện tình trạng thở, hỗ trợ quá trình hồi phục.

3.1. Giữ ẩm đường hô hấp

• Xông hơi: Hơi nước ấm giúp làm loãng dịch nhầy đặc trong mũi và giảm sưng niêm mạc. Bạn có thể tắm nước nóng, hoặc cúi mặt vào một bát nước nóng (cẩn thận để tránh bỏng) và hít hơi nước, có thể trùm khăn qua đầu để giữ hơi.
• Sử dụng máy tạo độ ẩm: Đặt máy tạo độ ẩm trong phòng, đặc biệt là phòng ngủ, giúp tăng độ ẩm không khí, ngăn ngừa niêm mạc mũi bị khô và kích ứng, làm dịu đường thở.
• Uống đủ nước: Uống nhiều nước lọc, trà ấm, súp loãng giúp cơ thể giữ nước và làm loãng dịch nhầy, giúp dễ tống xuất ra ngoài hơn. Trà gừng ấm, nước chanh mật ong cũng có tác dụng làm dịu họng và hỗ trợ giảm nghẹt.

Hít hơi nước ấm là biện pháp đơn giản giúp làm loãng dịch nhầy và làm dịu niêm mạc mũi bị sưng.

3.2. Vệ sinh mũi

• Rửa mũi bằng nước muối sinh lý: Đây là biện pháp hiệu quả và an toàn hàng đầu. Nước muối giúp rửa trôi các chất gây kích ứng (dị nguyên, bụi bẩn), dịch nhầy dư thừa và làm giảm sưng. Bạn có thể dùng bình xịt nước muối sinh lý bán sẵn hoặc bộ dụng cụ rửa mũi (neti pot). Luôn đảm bảo sử dụng nước cất, nước đun sôi để nguội hoặc nước vô trùng để pha muối, không dùng nước máy thông thường.
• Xịt mũi nước muối: Các loại bình xịt phun sương nước muối sinh lý giúp giữ ẩm và làm sạch mũi một cách nhẹ nhàng, có thể dùng thường xuyên.

3.3. Thay đổi tư thế và môi trường sống

• Nâng cao đầu khi ngủ: Kê thêm gối hoặc nâng cao phần đầu giường (khoảng 15-20 độ) giúp dịch nhầy dễ dàng thoát xuống, giảm áp lực xoang và nghẹt mũi vào ban đêm, giúp bạn dễ thở hơn.
• Tránh các tác nhân gây kích ứng: Hạn chế tiếp xúc với khói thuốc lá (chủ động và thụ động), bụi bẩn, hóa chất mạnh, mùi sơn, nước hoa quá nồng. Nếu bạn bị dị ứng, hãy cố gắng tránh xa các dị nguyên như phấn hoa, lông thú cưng, nấm mốc.
• Vệ sinh nhà cửa: Thường xuyên hút bụi, lau dọn nhà cửa, giặt giũ chăn ga gối đệm để loại bỏ bụi bẩn và mạt bụi – những tác nhân gây dị ứng phổ biến.

3.4. Thuốc không kê đơn và lưu ý

• Thuốc xịt mũi co mạch (ví dụ: Oxymetazoline, Xylometazoline): Có thể giúp giảm nghẹt mũi nhanh chóng bằng cách co mạch máu trong mũi. Tuy nhiên, chỉ sử dụng tối đa 3-5 ngày liên tục để tránh hiện tượng nghẹt mũi dội ngược (Rhinitis Medicamentosa) – tình trạng nghẹt mũi trở nên nặng hơn và kéo dài khi ngừng thuốc.
• Thuốc kháng histamin: Có thể hữu ích nếu nghẹt mũi do dị ứng. Một số loại có thể gây buồn ngủ.
• Thuốc thông mũi dạng uống (ví dụ: Pseudoephedrine, Phenylephrine): Giúp giảm sưng mạch máu toàn thân. Cần thận trọng khi dùng cho người có tiền sử cao huyết áp, bệnh tim, tiểu đường, bệnh tuyến giáp, hoặc phì đại tiền liệt tuyến. Luôn đọc kỹ hướng dẫn sử dụng và tham khảo dược sĩ/bác sĩ.
• Nghỉ ngơi đầy đủ: Giúp cơ thể phục hồi và tăng cường hệ miễn dịch chống lại nhiễm trùng.

Nghỉ ngơi đủ giúp cải thiện nghẹt mũi

4. Khi nào cần đi khám bác sĩ?

Mặc dù nghẹt mũi thường tự khỏi, nhưng có những trường hợp bạn cần đi khám bác sĩ để được chẩn đoán và điều trị đúng cách.

4.1. Đối với người lớn:

Bạn nên đi khám nếu nghẹt mũi kéo dài hơn 10 ngày, kèm theo sốt cao, dịch mũi có màu bất thường (xanh, vàng đặc, mùi hôi) hoặc đau nhức dữ dội vùng mặt. Đặc biệt chú ý nếu nghẹt mũi chỉ ở một bên, tình trạng xấu đi sau khi đã thuyên giảm, hoặc bạn có bệnh nền như tim mạch, huyết áp cao.

4.2. Đối với trẻ em và trẻ sơ sinh:

Hãy đưa bé đi khám ngay nếu trẻ sơ sinh dưới 3 tháng tuổi bị nghẹt mũi, hoặc trẻ lớn hơn có nghẹt mũi kèm sốt cao, khó thở, bú kém, ngủ li bì, hay có dấu hiệu mất nước (môi khô, mắt trũng, tiểu ít).

Kết luận

Nghẹt mũi là một triệu chứng phổ biến và thường không đáng ngại. Tuy nhiên, việc hiểu rõ các nguyên nhân gây ra nó và biết cách áp dụng các biện pháp giảm nhẹ tại nhà là rất quan trọng để cải thiện chất lượng cuộc sống. Hầu hết các trường hợp nghẹt mũi đều có thể được xử lý hiệu quả tại nhà. Tuy nhiên, nếu tình trạng nghẹt mũi kéo dài, trở nên nghiêm trọng, hoặc kèm theo các dấu hiệu đáng lo ngại khác, đừng ngần ngại tìm đến sự tư vấn và thăm khám của bác sĩ. Việc chẩn đoán và điều trị nghẹt mũi đúng cách sẽ giúp bạn hít thở dễ dàng hơn và ngăn ngừa các biến chứng tiềm ẩn, đảm bảo sức khỏe đường hô hấp của bạn và gia đình.