Trẻ uống kháng sinh bị tiêu chảy: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách xử trí hiệu quả

Trẻ uống kháng sinh bị tiêu chảy là một tác dụng phụ phổ biến, ảnh hưởng đến khoảng 20% trẻ em dùng thuốc. Mặc dù kháng sinh rất cần thiết để điều trị nhiễm khuẩn, chúng có thể gây rối loạn hệ tiêu hóa non nớt của trẻ. Bài viết này sẽ làm rõ nguyên nhân, biểu hiện và cách xử trí hiệu quả tình trạng trẻ uống kháng sinh bị tiêu chảy, giúp phụ huynh có kiến thức đúng đắn để bảo vệ sức khỏe con.

1. Tiêu chảy do kháng sinh: Hiện tượng phổ biến

Tiêu chảy là vấn đề thường gặp ở trẻ dưới 2 tuổi và có thể xuất hiện khi trẻ dùng bất kỳ loại kháng sinh nào. Hầu hết các trường hợp đều nhẹ và không để lại di chứng nghiêm trọng nếu được xử lý kịp thời.

Trẻ tiêu chảy do dùng kháng sinh là vấn đề phổ biến

Cơ chế gây tiêu chảy do kháng sinh

Hệ vi sinh vật đường ruột của trẻ thường duy trì trạng thái cân bằng giữa vi khuẩn có lợi và có hại. Vi khuẩn có lợi đóng vai trò quan trọng trong tiêu hóa, hấp thu dưỡng chất và ngăn chặn vi khuẩn gây bệnh.

Kháng sinh, dù là thuốc diệt vi khuẩn gây bệnh, lại không phân biệt được vi khuẩn có lợi hay có hại. Khi dùng kháng sinh phổ rộng, liều cao và kéo dài, một số chủng vi khuẩn có lợi trong đường ruột bị tiêu diệt. Trong khi đó, nhiều vi khuẩn có hại có khả năng kháng thuốc lại ít bị ảnh hưởng, thậm chí phát triển mạnh. Sự mất cân bằng này khiến vi khuẩn có hại tăng sinh, tiết ra độc tố gây tổn thương niêm mạc ruột, dẫn đến viêm, phù nề và hội chứng tiêu chảy. Đặc biệt, hệ tiêu hóa của trẻ nhỏ chưa hoàn thiện nên rất dễ bị ảnh hưởng bởi tác dụng phụ này.

Phần lớn trường hợp tiêu chảy do kháng sinh ở mức độ nhẹ và thường tự khỏi sau khi ngừng thuốc. Tuy nhiên, một số ít trường hợp nặng có thể gây viêm đại tràng giả mạc, một tình trạng viêm nhiễm nghiêm trọng ở đại tràng.

2. Tác nhân và các loại kháng sinh thường gây tiêu chảy

Clostridium difficile (C. difficile) là tác nhân chính gây ra hầu hết các trường hợp viêm đại tràng giả mạc nặng liên quan đến kháng sinh. Tình trạng này thường gặp ở bệnh nhân dùng kháng sinh liều cao, kéo dài, đặc biệt trong môi trường bệnh viện.

Kháng sinh là thuốc dễ gây tiêu chảy cho trẻ em

Các nhóm kháng sinh phổ biến có thể gây tiêu chảy bao gồm:

• Lincosamide: Clindamycin
• Macrolide: Erythromycin
• Beta-lactam: Ampicillin, Amoxicillin, Penicillin
• Cephalosporin: Cefuroxim, Cefixim, Cefpodoxime
• Quinolones: Ciprofloxacin, Levofloxacin
• Tetracycline: Doxycycline, Minocycline

Tiêu chảy có thể xảy ra dù trẻ dùng kháng sinh đường uống hay đường tiêm.

3. Biểu hiện của trẻ bị tiêu chảy do uống kháng sinh

Các triệu chứng thường xuất hiện sau 2-9 ngày sử dụng kháng sinh:

• Rối loạn tiêu hóa ban đầu: Sôi bụng, đau bụng nhẹ, chướng bụng.
• Đi ngoài bất thường: Tiêu chảy nhiều lần (có thể tới 15-20 lần/ngày), phân lỏng, lẫn nhầy hoặc xanh, vàng lổn nhổn, có bọt, phân sống, đôi khi lẫn máu và chất nhầy. Phân thường không có mùi thối đặc trưng.
• Triệu chứng kèm theo: Trẻ rặn khi đi đại tiện, vùng hậu môn có thể bị hăm đỏ do tính axit của phân.
• Biểu hiện nặng (Viêm đại tràng giả mạc): Sốt cao, buồn nôn, nôn mửa, đau quặn bụng dữ dội, tiêu chảy rất nhiều, phân lỏng có máu hoặc mủ.

Trẻ sốt, đau quặn bụng khi tiêu chảy là triệu chứng nguy hiểm cần xử trí ngay

Nếu tiêu chảy kéo dài, dù ở mức độ nhẹ, trẻ cũng có thể đối mặt với các hậu quả nghiêm trọng:

• Rối loạn hấp thu và chuyển hóa: Ảnh hưởng đến khả năng hấp thụ dinh dưỡng.
• Mất nước và rối loạn điện giải: Dẫn đến sụt cân nhanh, suy dinh dưỡng, và có thể đe dọa tính mạng.
• Tổn thương đường ruột: Viêm loét, thậm chí thủng ruột trong các trường hợp nặng.
• Phình đại tràng nhiễm độc: Biến chứng cực kỳ nguy hiểm, gây nhiễm độc toàn thân, sốt, đau bụng dữ dội và nguy cơ vỡ đại tràng.

4. Trẻ uống kháng sinh bị tiêu chảy phải làm sao?

Khi trẻ uống kháng sinh bị tiêu chảy, việc xử trí kịp thời và đúng cách là yếu tố then chốt để tránh các biến chứng nghiêm trọng, đặc biệt là mất nước và rối loạn điện giải. Tùy vào mức độ nặng nhẹ của tình trạng tiêu chảy, cha mẹ có thể có những cách xử lý phù hợp.

4.1. Với trường hợp tiêu chảy nhẹ

Các triệu chứng thường tự hết trong vài ngày đến 2 tuần sau khi trẻ ngừng dùng kháng sinh. Cha mẹ chỉ cần theo dõi và bù nước, điện giải đầy đủ.

4.2. Với trường hợp tiêu chảy nặng hoặc kéo dài

Cần sự can thiệp y tế và các biện pháp tích cực hơn:

• Ngừng kháng sinh (theo chỉ định bác sĩ): Nếu có thể, bác sĩ sẽ cân nhắc dừng loại kháng sinh gây tiêu chảy.
• Bù nước và điện giải là ưu tiên hàng đầu: Sử dụng Oresol hoặc Hydrite. Pha đúng tỷ lệ theo hướng dẫn trên bao bì, không chia nhỏ gói/viên. Dung dịch đã pha nên dùng hết trong 24 giờ. Bù nước liên tục đến khi phân sệt và trẻ đi ngoài dưới 3 lần/ngày.
• Điều trị đặc hiệu (nếu cần): Nếu nghi ngờ viêm đại tràng giả mạc do C. difficile, bác sĩ có thể chỉ định cấy phân, cấy máu và dùng kháng sinh đặc trị như metronidazole hoặc vancomycin.
• Hỗ trợ cân bằng hệ vi sinh: Trong các trường hợp loạn khuẩn nặng hoặc không thể ngừng kháng sinh, bác sĩ có thể chỉ định bổ sung men vi sinh (probiotic và prebiotic) để cân bằng hệ vi khuẩn đường ruột. Tuyệt đối không tự ý dùng men tiêu hóa không rõ nguồn gốc.
• Thay đổi chế độ ăn:
  • Chia thành nhiều bữa nhỏ, thực phẩm mềm, dễ tiêu hóa (sữa chua, khoai tây, cháo, chuối).
  • Tránh chất xơ thô, thực phẩm lên men mạnh, đồ uống có gas, nước ép cam quýt.
  • Đảm bảo cung cấp đủ dinh dưỡng.

Trẻ bị tiêu chảy nên ăn đồ mềm, dễ tiêu

5. Lưu ý khi chăm sóc trẻ bị tiêu chảy do uống kháng sinh

1. Tuân thủ phác đồ điều trị: Luôn theo sát chỉ dẫn của bác sĩ, không tự ý mua thuốc kháng sinh hay thuốc chống tiêu chảy cho bé. Các thuốc cầm tiêu chảy có thể giữ độc tố lại trong ruột, gây biến chứng nguy hiểm.
2. ùng kháng sinh đúng cách: Không tăng liều, không dùng bù liều bỏ lỡ, không kéo dài thời gian dùng thuốc hơn chỉ định.
3. Thông báo tiền sử tác dụng phụ: Sau khi trẻ khỏi bệnh, hãy ghi nhớ và thông báo cho bác sĩ về loại kháng sinh đã gây tiêu chảy để có phương án thay thế trong tương lai.
4. Chế độ ăn uống hỗ trợ: Cho bé uống đủ nước (trừ đồ uống có gas), hạn chế đậu hạt và thức ăn nhiều gia vị. Tiếp tục cho trẻ bú mẹ hoặc uống sữa bình thường (nếu không có dấu hiệu không dung nạp lactose) để tránh suy dinh dưỡng.
5. Xử trí hăm tã: Vệ sinh nhẹ nhàng vùng hậu môn bằng nước sạch, lau khô và thoa kem chống hăm chứa kẽm hoặc vaseline.
6. Bổ sung lợi khuẩn sau liệu trình: Sau khi hoàn thành liệu trình kháng sinh, có thể cho trẻ dùng men vi sinh theo chỉ định của bác sĩ để cân bằng lại hệ vi khuẩn đường ruột.
7. Khi nào cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay lập tức?

Nếu trẻ uống kháng sinh bị tiêu chảy kèm các dấu hiệu nguy hiểm sau, cần đưa trẻ đi cấp cứu ngay:

• Tiêu chảy rất nặng, liên tục (trên 8 lần/6 giờ).
• Đau bụng quặn thắt dữ dội.
• Đi ngoài ra máu hoặc có mủ.
• Sốt cao liên tục không hạ.
• Trẻ mệt lả, li bì, không uống/bú được.
• Dấu hiệu mất nước nặng: tiểu ít hoặc không tiểu, khô miệng, mắt trũng sâu, thóp lõm (ở trẻ sơ sinh).

Tại bệnh viện, bác sĩ sẽ chẩn đoán chính xác và đưa ra phương án điều trị phù hợp, bao gồm đổi kháng sinh hoặc truyền dịch nếu cần.

Để phòng tránh trẻ bị tiêu chảy do uống kháng sinh, cha mẹ nên chú ý nâng cao sức đề kháng cho trẻ thông qua chế độ dinh dưỡng đầy đủ. Bổ sung các vi khoáng chất và vitamin thiết yếu như kẽm, crom, selen, vitamin nhóm B giúp hỗ trợ hệ miễn dịch, tăng cường đề kháng, giảm ốm vặt và các vấn đề tiêu hóa.