Trẻ bị tiêu chảy và nôn trớ: Dấu hiệu, nguyên nhân và cách xử trí

Trẻ bị tiêu chảy và nôn trớ là những triệu chứng thường gặp, khiến các bậc phụ huynh không khỏi lo lắng. Bài viết này sẽ cung cấp thông tin chi tiết về tình trạng tiêu chảy và nôn trớ, từ nguyên nhân, triệu chứng điển hình cho đến cách điều trị và phòng ngừa hiệu quả.

1. Tiêu chảy là gì và dấu hiệu nhận biết ở trẻ?

Việc hiểu rõ định nghĩa tiêu chảy giúp cha mẹ phân biệt giữa tình trạng đi ngoài bình thường và khi trẻ thực sự mắc bệnh.

Tiêu chảy được định nghĩa là tình trạng trẻ đi ngoài phân lỏng hơn 2 lần trong vòng 24 giờ.

Tiêu chảy cấp: Là tình trạng đi ngoài nhiều lần hơn bình thường, thay đổi tính chất phân (lỏng như nước hay nhầy máu), kéo dài dưới 14 ngày.

Tiêu chảy ở trẻ em rất nguy hiểm

Cha mẹ cần lưu ý: Trẻ bú mẹ hoàn toàn có thể đi ngoài 5-7 lần/ngày với phân sệt, lợn cợn màu xanh, có mùi chua và thường đi ngay sau bú. Tuy nhiên, nếu trẻ vẫn không sốt, bú nhiều và chơi đùa vui vẻ thì đây là biểu hiện bình thường, không phải tiêu chảy.

Để xác định trẻ có bị tiêu chảy hay không, cần dựa vào cả tần suất đi ngoài và tính chất phân. Nếu trẻ đi ngoài nhiều hơn 2 lần/24 giờ nhưng phân vẫn bình thường, không lỏng tóe nước, thì không được coi là tiêu chảy.

2. Nguyên nhân gây tiêu chảy và nôn trớ ở trẻ em

Khi trẻ bị tiêu chảy và nôn trớ, có nhiều nguyên nhân tiềm ẩn, chủ yếu được chia thành các nhóm sau:

• Do virus: Đây là nguyên nhân phổ biến nhất gây tiêu chảy ở trẻ em, đặc biệt là Rotavirus. Rotavirus tấn công niêm mạc ruột, gây tổn thương và dẫn đến các triệu chứng tiêu chảy cấp, nôn trớ dữ dội.
• Do vi khuẩn và ký sinh trùng: Một số trường hợp tiêu chảy là do vi khuẩn (như E.coli, Salmonella, Shigella, Campylobacter) hoặc ký sinh trùng (như Giardia lamblia, Entamoeba histolytica) xâm nhập vào đường tiêu hóa thông qua thức ăn, nước uống không đảm bảo vệ sinh.
• Sử dụng kháng sinh bừa bãi, kéo dài: Kháng sinh không chỉ tiêu diệt vi khuẩn có hại mà còn làm mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột (lợi khuẩn), tạo điều kiện cho vi khuẩn hoặc nấm có hại phát triển, gây tiêu chảy.
• Rối loạn tiêu hóa/hấp thu do thức ăn:
  • Thay đổi loại sữa: Việc đột ngột đổi sữa công thức hoặc sử dụng sữa không phù hợp với hệ tiêu hóa của trẻ có thể gây rối loạn.
  • Không dung nạp thực phẩm: Phổ biến là không dung nạp lactose (đường trong sữa) hoặc dị ứng protein sữa bò, khiến cơ thể trẻ không tiêu hóa được, gây tiêu chảy và nôn trớ.
  • Thức ăn không phù hợp lứa tuổi hoặc vệ sinh kém: Chế độ ăn dặm không hợp lý, thức ăn không đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm cũng là nguyên nhân thường gặp.

Vi khuẩn là một trong các nguyên nhân gây tiêu chảy ở trẻ em

3. Triệu chứng trẻ bị tiêu chảy và nôn trớ

Khi trẻ bị tiêu chảy và nôn trớ, các triệu chứng có thể đa dạng tùy thuộc vào nguyên nhân và mức độ nặng của bệnh. Cha mẹ cần đặc biệt chú ý các dấu hiệu sau:

• Biểu hiện toàn thân: Trẻ mệt mỏi, chán ăn, quấy khóc, li bì.
• Thay đổi tính chất phân: Đi ngoài phân lỏng, tóe nước, màu vàng hoặc xanh, có thể kèm theo nhầy mủ, máu hoặc thức ăn không tiêu.
• Nôn ói: Trẻ buồn nôn, nôn ói ra thức ăn hoặc dịch. Tình trạng nôn ói kéo dài làm tăng nguy cơ mất nước.
• Sốt: Trẻ có thể sốt nhẹ hoặc sốt cao, đôi khi sốt cao gây co giật.
• Đau bụng: Trẻ đau bụng, có thể quặn thắt, mót rặn.

Đặc biệt cảnh giác với tình trạng mất nước: Đây là biến chứng nguy hiểm nhất của tiêu chảy. Các dấu hiệu mất nước bao gồm:

• Vật vã, bứt rứt hoặc li bì khó đánh thức.
• Thóp lõm (ở trẻ nhũ nhi).
• Mắt trũng, môi khô.
• Tiểu ít.
• Khát nước, đòi uống liên tục.
• Dấu véo da mất chậm (khi véo da bụng trẻ rồi thả ra, nếp véo da không mất ngay mà duy trì vài giây).

Bệnh tiêu chảy tưởng chừng không nguy hiểm, nhưng nếu không được chẩn đoán và điều trị đúng, đặc biệt khi kèm nôn trớ dữ dội, hoàn toàn có thể gây nguy hiểm đến tính mạng của trẻ do mất nước và suy kiệt. Chính vì vậy, khi phụ huynh thấy trẻ bị nôn, sốt, đi ngoài bất thường thì cần phải cảnh giác cao độ.

Trẻ tiêu chảy, nôn trớ kèm sốt là dấu hiệu nguy hiểm

Tuy nhiên, cha mẹ cũng cần chú ý quan sát kỹ các triệu chứng, vì nôn ói ở trẻ em có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau:

• Trẻ sơ sinh thường hay ói: Do hệ tiêu hóa chưa hoàn thiện, trào ngược sinh lý.
• Nôn ói kèm sốt, tiêu chảy: Có thể do bệnh lý tai-mũi-họng (dịch chảy xuống gây kích thích), hoặc do rối loạn tiêu hóa.
• Nôn ói không sốt, đau bụng, không đi tiêu được: Cần cảnh giác lồng ruột, tắc ruột – tình trạng cấp cứu cần đưa trẻ đến bác sĩ ngay.
• Nôn ói nhiều lần, tái đi tái lại, chậm tăng cân: Có thể là dấu hiệu của viêm tai hoặc viêm niệu đạo.
• Nôn ói do tâm lý: Trẻ lớn hơn có thể nôn ói do làm nũng.
• Nôn ói kèm đau bụng và sốt ở trẻ lớn: Cần cảnh giác đau ruột thừa, viêm gan…

4. Điều trị khi trẻ bị tiêu chảy và nôn trớ

Khi trẻ bị tiêu chảy và nôn trớ, việc xử trí đúng cách là then chốt để giúp trẻ hồi phục.

4.1. Chăm sóc tại nhà khi trẻ không mất nước

Đối với trẻ không có dấu hiệu mất nước (vẫn chơi, bú, ăn khá), cha mẹ có thể chăm sóc tại nhà mà không cần dùng kháng sinh hay thuốc cầm tiêu chảy:

• Cho trẻ uống nhiều nước:
  • Với trẻ bú mẹ: Cho bú thường xuyên và lâu hơn bình thường để cung cấp năng lượng và tăng cường đề kháng.
  • Bù điện giải bằng Oresol: Pha đúng tỷ lệ nước theo hướng dẫn trên bao bì. Pha ít nước sẽ làm tình trạng mất nước nặng thêm.
    • Trẻ dưới 2 tuổi: Uống thêm 50-100ml sau mỗi lần đi ngoài.
    • Trẻ trên 2 tuổi: Uống 100-200ml sau mỗi lần đi ngoài.
    • Cho trẻ uống từng muỗng hoặc từng ngụm nhỏ, từ từ để tránh nôn trớ.
  • Các loại nước khác: Có thể sử dụng nước muối đường (1 muỗng muối + 8 muỗng đường + 1 lít nước đun sôi), nước cháo muối (1 muỗng muối + 1 nắm gạo + 1 lít nước đun sôi), hoặc nước dừa muối (1 muỗng muối + 1 lít nước dừa).
• Tiếp tục cho trẻ ăn: Nhiều phụ huynh có tâm lý kiêng ăn cho trẻ, nhưng điều này dẫn đến suy dinh dưỡng và làm tiêu chảy nặng thêm. Cần cho trẻ ăn uống bình thường, không kiêng cữ quá mức, chia nhỏ bữa ăn để trẻ dễ tiêu hóa hơn.
• Sử dụng thuốc theo chỉ định: Việc dùng thuốc hạ sốt, kháng sinh hay men tiêu hóa cần tuân thủ đúng chỉ định của bác sĩ. Cha mẹ tuyệt đối không được tự ý cho trẻ uống thuốc khi chưa có chỉ định.

Nên cho trẻ dùng thuốc theo chỉ định của chuyên gia

4.2. Trẻ bị tiêu chảy và nôn trớ: Khi nào cần đi khám bác sĩ?

Khi trẻ bị tiêu chảy và nôn trớ, phụ huynh cần đưa trẻ đi khám bác sĩ ngay lập tức nếu trẻ có một trong các dấu hiệu sau:

• Trẻ có biểu hiện rất khát, môi khô, khóc không có nước mắt.
• Trong phân có máu.
• Trẻ đi ngoài trên 8 lần trong vòng 6 giờ.
• Trẻ nôn ói nhiều, nôn không ngừng, đau bụng dữ dội.
• Trẻ có biểu hiện yếu đi, li bì, khó đánh thức.
• Trẻ sốt cao liên tục trên 38.5 độ C.
• Các triệu chứng tiêu chảy kéo dài quá 3 ngày và không thuyên giảm dù đã chăm sóc tại nhà.

5. Phòng ngừa tiêu chảy và nôn trớ cho trẻ em

Để giảm nguy cơ trẻ bị tiêu chảy và nôn trớ, cha mẹ cần chú ý các biện pháp phòng ngừa sau:

• Vệ sinh sạch sẽ: Rửa tay cho trẻ và người chăm sóc thường xuyên (trước ăn, sau vệ sinh, sau khi chăm sóc trẻ). Xử lý chất thải và tã lót dính phân ngay lập tức.
• An toàn thực phẩm: Luôn nấu chín kỹ thức ăn, tránh cho trẻ ăn đồ cũ hoặc để ngoài quá lâu.
• Dinh dưỡng đầy đủ: Đảm bảo chế độ ăn đủ chất cho trẻ, đặc biệt bổ sung kẽm và các vitamin, khoáng chất cần thiết để tăng cường miễn dịch.
• Tiêm chủng: Cho trẻ tiêm đủ vắc-xin theo khuyến cáo, nhất là vắc-xin ngừa Rotavirus.

Kết luận

Trẻ bị tiêu chảy và nôn trớ là tình trạng phổ biến nhưng không thể xem thường. Việc nắm vững các nguyên nhân, nhận biết sớm triệu chứng, và áp dụng đúng các nguyên tắc điều trị, chăm sóc sẽ giúp cha mẹ bảo vệ sức khỏe con yêu một cách hiệu quả nhất. Đừng ngần ngại đưa trẻ đến cơ sở y tế khi có các dấu hiệu nguy hiểm để được thăm khám và điều trị kịp thời.