Nhận biết triệu chứng tiêu chảy ở trẻ em để xử trí kịp thời

Tiêu chảy là một trong những bệnh lý phổ biến và đáng lo ngại ở trẻ em trên toàn thế giới. Để bảo vệ sức khỏe con yêu, việc nhận biết sớm và chính xác các triệu chứng tiêu chảy là vô cùng quan trọng. Bài viết này sẽ đi sâu vào định nghĩa, phân loại và đặc biệt là các dấu hiệu đặc trưng của bệnh tiêu chảy ở trẻ em, giúp cha mẹ có thể kịp thời phát hiện và tìm kiếm sự hỗ trợ y tế khi cần thiết.

1. Tiêu chảy là gì? Định nghĩa và phân loại

Để nhận biết các triệu chứng tiêu chảy một cách chính xác, trước tiên cần hiểu rõ về định nghĩa của bệnh này. Tiêu chảy được định nghĩa là tình trạng trẻ đi phân lỏng hoặc phân nước từ 3 lần trở lên trong một ngày. Tuy nhiên, số lần đi ngoài bình thường có thể khác nhau tùy theo độ tuổi và cơ địa của từng bé:

• Trẻ dưới 1 tháng tuổi: Có thể đi ngoài 4 – 10 lần/ngày vẫn được xem là bình thường.
• Trẻ từ 1 – 3 tháng tuổi: Thường đi ngoài trên 2 lần/ngày.

Bé bị tiêu chảy là tình trạng nguy hiểm

Cần lưu ý rằng, ở trẻ nhỏ dưới 2 tuổi, phân thường mềm và đóng khuôn. Do đó, khi số lần đi ngoài của trẻ tăng gấp đôi so với bình thường (đối với trẻ nhũ nhi) hoặc trên 3 lần/ngày với tính chất phân lỏng hoặc toàn nước (đối với trẻ lớn hơn), đó chính là dấu hiệu cảnh báo của bệnh tiêu chảy.

Dựa trên thời gian và tính chất, tiêu chảy được phân thành 3 loại chính:

• Tiêu chảy cấp: Đây là dạng phổ biến nhất ở trẻ, tình trạng tiêu chảy chỉ kéo dài trong một thời gian ngắn, thường dưới 14 ngày. Tiêu chảy cấp thường tự khỏi trong vài ngày nếu được chăm sóc đúng cách. Nguyên nhân chủ yếu thường là do thực phẩm, nước bị ô nhiễm bởi vi khuẩn, hoặc trẻ bị nhiễm virus.
• Tiêu chảy kéo dài: Khi tình trạng tiêu chảy liên tục hoặc ngắt quãng từ 14 ngày trở lên. Loại này có nguy cơ cao gây suy dinh dưỡng và các biến chứng nghiêm trọng khác do mất nước và kém hấp thu kéo dài.
• Tiêu chảy xâm lấn (kiết lỵ): Là dạng tiêu chảy nguy hiểm, đặc trưng bởi phân có kèm theo nhầy máu. Tình trạng này thường do nhiễm khuẩn nặng và cần được điều trị y tế khẩn cấp.

2. Các triệu chứng tiêu chảy thường gặp ở trẻ

Việc nhận biết sớm các triệu chứng tiêu chảy là bước đầu tiên và quan trọng nhất để cha mẹ có thể can thiệp kịp thời. Tiêu chảy không chỉ biểu hiện qua sự thay đổi của phân mà còn đi kèm với nhiều dấu hiệu toàn thân khác, đặc biệt là các dấu hiệu mất nước.

2.1. Thay đổi về phân và tần suất đi ngoài

Đây là triệu chứng tiêu chảy cơ bản và dễ nhận biết nhất:

• Tần suất tăng cao: Trẻ đi ngoài nhiều hơn bình thường, từ 3 lần/ngày trở lên với phân lỏng hoặc nước. Ở trẻ sơ sinh và nhũ nhi, có thể là số lần đi ngoài tăng gấp đôi hoặc hơn so với thói quen hàng ngày.
• Tính chất phân thay đổi:
  • Phân lỏng, nhiều nước: Đây là đặc điểm nổi bật nhất, phân không còn rắn mà trở nên lỏng, nát, thậm chí chỉ toàn nước.
  • Phân có bọt: Do quá trình lên men ở đường ruột diễn ra mạnh.
  • Màu sắc bất thường: Phân có thể có màu xanh, vàng hoặc xám.
  • Mùi tanh, chua: Mùi phân có thể thay đổi, thường có mùi tanh hoặc chua hơn bình thường.
  • Có lẫn nhầy: Cho thấy niêm mạc ruột bị kích thích hoặc tổn thương.
  • Có máu: Đây là triệu chứng tiêu chảy nguy hiểm, cho thấy có thể là tiêu chảy xâm lấn (kiết lỵ) hoặc tổn thương niêm mạc ruột nghiêm trọng.

Các bất thường về hình thái, màu sắc phân, tần suất đi ngoài là triệu chứng tiêu chảy

2.2. Các triệu chứng toàn thân đi kèm

Ngoài sự thay đổi của phân, trẻ bị tiêu chảy còn có thể xuất hiện các triệu chứng khác:

• Nôn mửa: Trẻ có thể nôn ói vài lần hoặc thường xuyên, đặc biệt là sau khi ăn hoặc bú. Nôn nhiều sẽ làm tình trạng mất nước trở nên trầm trọng hơn.
• Đau bụng, đầy hơi: Trẻ có thể bị đau quặn bụng, chuột rút do nhu động ruột tăng cường, và cảm giác đầy hơi khó chịu. Trẻ nhỏ thường quấy khóc, ưỡn người để thể hiện sự khó chịu này.
• Sốt: Tiêu chảy do nhiễm khuẩn hoặc virus thường kèm theo sốt, có thể là sốt nhẹ hoặc sốt cao.
• Biếng ăn, bỏ bú: Trẻ sẽ có xu hướng chán ăn, bỏ bú, ăn ít hơn bình thường do khó chịu ở đường tiêu hóa và tình trạng mệt mỏi toàn thân.
• Mệt mỏi, li bì: Trẻ trở nên kém linh hoạt, mệt mỏi, không muốn chơi đùa, quấy khóc nhiều hoặc li bì, ngủ nhiều hơn.

2.3. Các dấu hiệu mất nước (biến chứng nguy hiểm nhất)

Mất nước là một trong những biến chứng đáng lo ngại nhất của bệnh tiêu chảy ở trẻ em. Tiêu chảy nhẹ thường không gây mất nước đáng kể, nhưng tiêu chảy mức độ vừa hoặc nặng thì gây mất nước ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của trẻ. Mất nước nhiều rất nguy hiểm do nó có thể gây co giật, tổn thương não, thậm chí tử vong. Phụ huynh cần nhanh chóng đưa trẻ đi đến cơ sở Y tế khi trẻ có các triệu chứng tiêu chảy kèm dấu hiệu mất nước sau:

• Khô, dính miệng và lưỡi: Miệng và lưỡi của trẻ trở nên khô, có cảm giác dính.
• Mắt trũng sâu: Mắt trẻ có vẻ hõm sâu vào bên trong.
• Ít hoặc không có nước mắt khi khóc: Đây là dấu hiệu rõ ràng của việc cơ thể thiếu nước.
• Nước tiểu ít hoặc không có: Trẻ không đi tiểu trong khoảng 4-6 giờ hoặc số lượng nước tiểu rất ít, màu vàng đậm.
• Da khô, kém đàn hồi: Khi véo nhẹ da bụng hoặc đùi của trẻ, nếp da mất đi chậm chạp chứ không phẳng ngay như bình thường.
• Thóp lõm (ở trẻ dưới 18 tháng tuổi): Phần thóp trên đầu trẻ bị lõm sâu xuống.
• Trẻ mệt mỏi, lờ đờ: Hoặc ngược lại, quấy khóc nhiều, không dỗ được, đòi uống nước liên tục.
• Sụt cân nhanh: Mất nước và kém hấp thu có thể khiến trẻ sụt cân rõ rệt trong thời gian ngắn.
• Chóng mặt, li bì, hoặc co giật: Đây là các dấu hiệu mất nước nghiêm trọng cần được cấp cứu ngay lập tức.

Trẻ tiêu chảy kèm quấy khóc, sốt, mất nước là triệu chứng tiêu chảy nguy hiểm

3. Các yếu tố nguy cơ và đường lây truyền bệnh tiêu chảy

Ngoài việc nhận biết triệu chứng tiêu chảy, cha mẹ cũng cần nắm rõ các yếu tố nguy cơ và đường lây truyền để chủ động phòng tránh cho trẻ.

3.1. Các yếu tố nguy cơ cao

Một số đối tượng trẻ em có nguy cơ mắc bệnh tiêu chảy cao hơn:

• Điều kiện vệ sinh kém: Những trẻ sống trong gia đình đông thành viên, điều kiện vệ sinh kém, không đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm.
• Trình độ học vấn của mẹ thấp: Có thể ảnh hưởng đến việc thực hành vệ sinh, chăm sóc và dinh dưỡng cho trẻ.
• Suy dinh dưỡng, còi xương: Trẻ bị còi xương, suy dinh dưỡng có hệ miễn dịch yếu, dễ mắc bệnh và khó hồi phục hơn.
• Không được bú mẹ hoàn toàn: Trẻ không được bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu đời sẽ thiếu các kháng thể bảo vệ từ sữa mẹ, làm tăng tỷ lệ mắc bệnh tiêu chảy.
• Sử dụng bình sữa không đảm bảo vệ sinh: Việc cho trẻ bú bình không được tiệt trùng hoặc vệ sinh không kỹ lưỡng làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn.

Sử dụng sữa không đảm bảo làm tăng nguy cơ tiêu chảy

3.2. Đường lây truyền bệnh tiêu chảy

Tiêu chảy có thể lây lan qua nhiều con đường khác nhau, chủ yếu là đường phân-miệng:

• Tiếp xúc trực tiếp với phân nhiễm bệnh: Khi chạm vào phân của người bị nhiễm bệnh (chẳng hạn như khi thay tã bẩn cho trẻ), sau đó đưa tay lên miệng.
• Tiếp xúc gián tiếp qua vật thể: Khi chạm vào đồ vật bị nhiễm phân của người bị nhiễm virus hoặc vi khuẩn, sau đó tay bị nhiễm chạm vào miệng hay thực phẩm.
• Sử dụng thực phẩm hoặc nước bị ô nhiễm: Đây là con đường lây nhiễm phổ biến nhất. Ví dụ: uống nước máy chưa đun sôi, sử dụng đá lạnh làm từ nước không đảm bảo, ăn sữa chưa tiệt trùng, trái cây và rau tươi chưa được rửa sạch và gọt vỏ, hoặc thịt cá chưa nấu chín kỹ.

Việc hiểu rõ các triệu chứng tiêu chảy và các yếu tố liên quan sẽ giúp cha mẹ chủ động hơn trong việc chăm sóc và bảo vệ sức khỏe con mình, đặc biệt là khi trẻ đang ở độ tuổi dễ bị tổn thương bởi căn bệnh này.