Meracine – Chuyên Tâm Vì Sức Khỏe
Ọc sữa (trớ sữa) là hiện tượng rất thường gặp ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 1 tuổi do hệ tiêu hóa chưa hoàn thiện. Tuy nhiên, nếu không biết cách xử lý khi bé bị ọc sữa đúng, đặc biệt là khi bé ọc nhiều hoặc ọc mạnh, có thể dẫn đến sặc sữa, viêm phổi hít, hoặc khiến bé chậm tăng cân. Bài viết này sẽ hướng dẫn cha mẹ những biện pháp an toàn để xử lý khi bé bị ọc sữa, giảm thiểu tình trạng trớ, và phân biệt giữa ọc sữa sinh lý thông thường với trào ngược dạ dày thực quản (GERD) bệnh lý.
1. Ọc sữa ở trẻ sơ sinh là gì và vì sao lại thường xuyên xảy ra?
Ọc sữa, hay trớ sữa, là hiện tượng thức ăn (sữa) từ dạ dày trào ngược lên thực quản và bị đẩy ra khỏi miệng. Tình trạng này có thể xảy ra ngay sau khi bú hoặc vài giờ sau đó.
1.1. Nguyên nhân khiến bé dễ bị ọc sữa
Cách xử lý khi bé bị ọc sữa hiệu quả cần bắt nguồn từ việc hiểu rõ nguyên nhân:
- Hệ tiêu hóa chưa hoàn thiện: Ở trẻ sơ sinh, cơ vòng thực quản dưới (lower esophageal sphincter – LES), van ngăn cách dạ dày và thực quản, hoạt động còn yếu. Van này dễ mở ra, khiến sữa trong dạ dày trào ngược lên.
- Dạ dày nằm ngang: Dạ dày của trẻ sơ sinh nằm ngang, nông và dung tích nhỏ, khiến sữa dễ dàng bị đẩy ra ngoài khi có áp lực nhẹ (như khi ho, hắt hơi, hoặc thay đổi tư thế).
- Nuốt phải không khí: Khi bú (bình hoặc mẹ), bé thường nuốt kèm không khí, tạo ra bọt khí trong dạ dày. Khi bọt khí này thoát ra ngoài qua đường thực quản, nó kéo theo sữa và gây ra hiện tượng ọc sữa.
- Bú quá no hoặc sai tư thế: Bú quá nhanh, quá nhiều hoặc nằm bú sai tư thế đều tạo áp lực lên dạ dày, khiến bé dễ ọc sữa hơn.
Ọc sữa có thể xảy ra ngay sau khi bú hoặc vài giờ sau đó.
1.2. Phân biệt ọc sữa sinh lý và nôn trớ bệnh lý
Hầu hết các trường hợp ọc sữa đều là sinh lý, sẽ giảm dần và hết hẳn khi bé được 6–12 tháng tuổi. Tuy nhiên, một số trường hợp là dấu hiệu bệnh lý (trào ngược dạ dày thực quản – GERD) cần can thiệp y tế.
| Đặc điểm | Ọc sữa sinh lý (bình thường) | Ọc sữa bệnh lý (cần chú ý) |
| Tính chất | Lượng ít, sữa loãng hoặc vón cục nhẹ, không gây khó chịu cho bé. | Ọc số lượng nhiều, trào mạnh thành tia, bé khó chịu, quấy khóc. |
| Tình trạng bé | Bé vẫn tăng cân đều, vui vẻ, ăn ngủ bình thường. | Bé chậm tăng cân, bỏ bú, sụt cân, có dấu hiệu viêm họng, khò khè, ho dai dẳng. |
| Màu sắc dịch ọc | Màu trắng sữa. | Màu vàng, xanh (dịch mật), hoặc có máu. |
2. Cách xử lý khi bé bị ọc sữa ngay lập tức để tránh sặc
Sặc sữa là biến chứng nguy hiểm nhất của ọc sữa, có thể gây ngạt thở hoặc viêm phổi hít. Cách xử lý khi bé bị ọc sữa và có dấu hiệu sặc cần được thực hiện nhanh chóng và chính xác.
2.1. Tư thế cứu nguy khi bé bị sặc sữa
Nếu bé đột ngột ho sặc sụa, tím tái, hoặc sữa trào ra mũi:
- Nhanh chóng bế bé lên, dốc đầu bé xuống thấp: Đặt bé nằm sấp trên cánh tay của bạn, đầu nghiêng sang một bên và thấp hơn ngực.
- Vỗ lưng: Dùng gót bàn tay vỗ mạnh và dứt khoát 5 cái liên tiếp vào vùng lưng giữa hai xương bả vai của bé. Thao tác này giúp sữa bị mắc kẹt bật ra ngoài.
- Kiểm tra miệng: Nếu bé còn thở, nhanh chóng dùng gạc hoặc khăn mềm lau sạch sữa trong miệng và mũi bé. Tuyệt đối không đưa ngón tay vào sâu họng bé vì có thể đẩy sữa xuống sâu hơn.
- Nếu bé ngưng thở: Thực hiện hô hấp nhân tạo cho trẻ sơ sinh và gọi cấp cứu ngay lập tức.
Vỗ lưng dốc ngược giúp tống sữa ra khỏi đường hô hấp một cách nhanh chóng.
2.2. Xử lý khi bé ọc sữa nhẹ (không sặc)
Nếu bé chỉ ọc sữa ra miệng hoặc mũi nhưng không ho sặc:
- Giữ bé thẳng đứng: Bế bé ở tư thế thẳng, đầu ngả vào vai mẹ để sữa tự động trôi ra.
- Lau sạch: Dùng khăn sữa hoặc gạc mềm lau sạch sữa ở miệng và mũi.
- Quan sát: Theo dõi sắc mặt và nhịp thở của bé. Chỉ cho bé bú lại khi bé đã hoàn toàn ổn định và sẵn sàng.
3. Cách xử lý khi bé bị ọc sữa bằng thay đổi tư thế và thói quen bú
Thay đổi thói quen bú và tư thế là cách xử lý khi bé bị ọc sữa hiệu quả và đơn giản nhất để giảm tần suất ọc sữa sinh lý.
3.1. Đảm bảo tư thế bú đúng
- Bú mẹ: Đặt bé bú ở tư thế đầu cao hơn bụng, tạo góc khoảng 45 độ. Đảm bảo bé ngậm khớp quầng vú để giảm thiểu việc nuốt không khí.
- Bú bình: Nâng cao đầu bé và giữ bình sữa nghiêng sao cho sữa luôn ngập núm vú, tránh bọt khí. Chọn núm vú có tốc độ chảy phù hợp (slow flow) để bé không bú quá nhanh.
3.2. Thực hiện ợ hơi (burping) đều đặn
Đây là bước quan trọng nhất trong cách xử lý khi bé bị ọc sữa để loại bỏ không khí đã nuốt vào.
- Thời điểm: Ợ hơi giữa cữ bú (khi chuyển bên nếu bú mẹ, hoặc sau mỗi 60-90ml nếu bú bình) và cuối cữ bú.
- Tư thế ợ hơi:
- Bế vác vai: Đặt bé tựa vào vai mẹ, dùng tay vỗ nhẹ hoặc xoa lưng bé theo chiều từ dưới lên trên.
- Ngồi thẳng: Đặt bé ngồi trên đùi, dùng một tay đỡ cằm và ngực bé, tay còn lại vỗ lưng.
Vỗ ợ hơi đúng cách giúp tống không khí ra khỏi dạ dày.
3.3. Duy trì tư thế sau bú
- Giữ thẳng 30 phút: Sau khi bú xong và ợ hơi, giữ bé ở tư thế thẳng đứng (ôm hoặc đặt trong nôi dốc) trong khoảng 20–30 phút. Tránh đặt bé nằm ngay.
- Tránh vận động mạnh: Không rung lắc, đùa giỡn hoặc thay tã ngay sau khi bé bú no.
4. Cách xử lý khi bé bị ọc sữa bằng chế độ ăn và sinh hoạt cho mẹ và bé
Điều chỉnh chế độ ăn uống của cả mẹ (nếu bú mẹ) và bé có thể giúp cải thiện tình trạng ọc sữa.
4.1. Điều chỉnh cữ bú cho bé
- Chia nhỏ cữ bú: Bú nhiều lần trong ngày với lượng sữa mỗi lần ít hơn (chỉ bú 80–90% dung tích dạ dày của bé) sẽ giảm áp lực lên cơ vòng thực quản. Tránh việc bú quá no.
- Thời gian bú: Không kéo dài cữ bú quá 20–30 phút. Nếu bé bú quá lâu, bé dễ nuốt thêm không khí.
Điều chỉnh cữ bú của bé để tránh tình trạng ọc sữa.
4.2. Chế độ ăn của mẹ (nếu bé bú mẹ)
Đối với một số bé nhạy cảm, thực phẩm mẹ ăn có thể ảnh hưởng đến bé.
- Tránh chất kích thích: Hạn chế caffeine, đồ uống có ga, và thức ăn quá cay, nóng.
- Thử kiêng sữa bò và trứng: Trong trường hợp nghi ngờ bé dị ứng đạm sữa bò hoặc dị ứng trứng gây trào ngược nặng, mẹ có thể thử kiêng các sản phẩm từ sữa bò và trứng trong khoảng 1–2 tuần để theo dõi sự cải thiện của bé.
4.3. Chọn đồ dùng và môi trường ngủ thích hợp
- Nệm dốc: Cho bé nằm ngủ trên nệm/nôi có độ dốc 15–30 độ (nâng cao đầu nôi hoặc dùng gối chống trào ngược chuyên dụng). Lưu ý không kê gối trực tiếp dưới đầu bé.
- Quần áo rộng rãi: Tránh mặc quần áo quá chật ở bụng cho bé vì sẽ tạo áp lực lên dạ dày.
5. Khi nào cần can thiệp y tế?
Nếu bé ọc sữa thường xuyên, ọc mạnh, và có dấu hiệu bệnh lý (chậm tăng cân, khò khè), cha mẹ cần đưa bé đi khám chuyên khoa nhi để được chẩn đoán và tư vấn cách xử lý khi bé bị ọc sữa bằng y tế.
Đưa bé đi khám ngay nếu bé có các dấu hiệu sau:
- Sụt cân hoặc không tăng cân trong 3 tháng liên tiếp.
- Sữa ọc ra có màu vàng, xanh, hoặc có máu.
- Khò khè, ho kéo dài, có dấu hiệu khó thở hoặc viêm phổi hít tái diễn.
- Bé quấy khóc, từ chối bú do cảm giác nóng rát (ợ chua).
Hãy nhớ rằng, ọc sữa sinh lý là một giai đoạn phát triển bình thường của trẻ và sẽ tự hết khi bé lớn hơn. Việc can thiệp y tế chỉ cần thiết khi bé có dấu hiệu bệnh lý nghiêm trọng. Bố mẹ nên theo dõi sát sao cân nặng và sự phát triển tổng thể của bé để có cách xử lý khi bé bị ọc sữa kịp thời và đúng đắn.
