Nguyên nhân bị viêm mũi và cách xử trí an toàn

Nguyên nhân bị viêm mũi không chỉ đến từ thời tiết lạnh hay bụi nhà. Tình trạng này xảy ra khi niêm mạc mũi bị kích thích hoặc viêm, gây nghẹt mũi, sổ mũi, hắt hơi, ngứa mũi và đôi khi giảm khứu giác. Dị ứng, nhiễm virus đường hô hấp, khói thuốc, mùi hóa chất, thay đổi nội tiết và việc dùng một số thuốc xịt mũi không đúng cách đều có thể đóng vai trò. Vì vậy, xác định nguyên nhân bị viêm mũi là bước quan trọng để chọn cách chăm sóc phù hợp, tránh tự dùng thuốc kéo dài và nhận biết dấu hiệu cần khám. Bài viết dưới đây trình bày các nhóm nguyên nhân thường gặp, cách phân biệt tương đối và hướng xử trí an toàn, nhưng không thay thế chẩn đoán trực tiếp của bác sĩ.

Viêm mũi là gì và vì sao cần tìm đúng nguyên nhân?

Viêm mũi là tình trạng niêm mạc lót bên trong mũi bị viêm hoặc kích ứng. Khi đó, các mạch máu trong niêm mạc có thể giãn ra, mô bị phù nề và tuyến tiết nhiều dịch hơn. Người bệnh thường cảm thấy nghẹt mũi, chảy nước mũi, hắt hơi hoặc ngứa mũi. Khi tìm hiểu nguyên nhân bị viêm mũi, người đọc nên ưu tiên thông tin phù hợp với tình trạng thực tế.

Biểu hiện bên ngoài có thể giống nhau dù nguyên nhân bị viêm mũi hoàn toàn khác nhau. Viêm mũi dị ứng thường liên quan đến phấn hoa, mạt bụi, lông động vật hoặc nấm mốc. Ngược lại, viêm mũi do virus thường xuất hiện cùng đau họng, mệt mỏi hoặc sốt nhẹ trong đợt nhiễm hô hấp. Viêm mũi không dị ứng có thể khởi phát sau khi gặp khói, mùi mạnh, không khí lạnh hoặc thay đổi nội tiết, dù không có bằng chứng dị ứng điển hình.

Tìm đúng nhóm nguyên nhân giúp giảm tiếp xúc với yếu tố khởi phát, tránh dùng thuốc không cần thiết và theo dõi diễn tiến chính xác hơn. Chẳng hạn, kháng sinh không có tác dụng với cảm lạnh do virus, còn thuốc xịt thông mũi dùng quá lâu có thể làm nghẹt mũi nặng hơn. Bạn có thể tham khảo thêm bài nguyên nhân gây bệnh viêm mũi để đối chiếu các yếu tố thường gặp, nhưng vẫn nên khám nếu triệu chứng kéo dài hoặc bất thường.

Nguyên nhân bị viêm mũi do dị ứng

Đây là một trong những nguyên nhân bị viêm mũi thường gặp. Hệ miễn dịch phản ứng quá mức với những chất vốn không gây hại cho đa số mọi người, chẳng hạn mạt bụi nhà, phấn hoa, bào tử nấm mốc hoặc vảy da động vật. Khi tiếp xúc, cơ thể giải phóng các chất trung gian gây viêm, từ đó tạo ra hắt hơi, ngứa mũi, chảy nước mũi trong và nghẹt mũi.

Viêm mũi dị ứng có thể theo mùa hoặc xảy ra quanh năm. Người nhạy cảm với phấn hoa thường khó chịu vào giai đoạn cây cối phát tán phấn. Người nhạy cảm với mạt bụi hoặc nấm mốc có thể có triệu chứng dai dẳng trong nhà, nhất là nơi ẩm, nhiều vải nệm hoặc thông gió kém. Với nguyên nhân bị viêm mũi, việc theo dõi phản ứng và làm đúng hướng dẫn là điều quan trọng.

Nhóm triệu chứng gợi ý dị ứng là hắt hơi thành tràng, ngứa mũi, ngứa mắt, chảy nước mắt và dịch mũi trong. Người bệnh thường không sốt, dù có thể mệt vì ngủ kém. Tuy nhiên, không nên tự kết luận chỉ dựa vào một biểu hiện. Cảm lạnh giai đoạn sớm cũng có thể gây nước mũi trong, còn nhiều người có thể đồng thời mắc dị ứng và nhiễm virus. Khi cần, bác sĩ sẽ khai thác thời điểm xuất hiện triệu chứng, môi trường tiếp xúc, tiền sử gia đình và chỉ định đánh giá phù hợp. Nội dung liên quan có thể xem tại bài nguyên nhân viêm mũi dị ứng.

Nhiễm virus và các bệnh đường hô hấp có thể gây viêm mũi

Virus gây cảm lạnh là nguyên nhân bị viêm mũi phổ biến, đặc biệt khi thời tiết thay đổi hoặc có tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh hô hấp. Virus có thể lây qua giọt bắn, dịch tiết hô hấp hoặc bàn tay chạm vào bề mặt rồi đưa lên mắt, mũi, miệng. Niêm mạc mũi phản ứng bằng cách tiết dịch và sưng nề, khiến người bệnh sổ mũi, nghẹt mũi, hắt hơi hoặc đau rát họng.

Viêm mũi do virus thường bắt đầu tương đối nhanh và có thể đi kèm mệt mỏi, ho, đau họng hoặc sốt nhẹ. Dịch mũi có thể thay đổi trong quá trình bệnh; màu dịch không phải lúc nào cũng cho biết chắc chắn có nhiễm khuẩn cần kháng sinh. Phần lớn trường hợp cải thiện theo thời gian với nghỉ ngơi, uống đủ nước nếu không bị hạn chế dịch, vệ sinh tay và chăm sóc triệu chứng phù hợp.

COVID-19, cúm và một số bệnh nhiễm hô hấp khác cũng có thể gây triệu chứng ở mũi, nhưng mức độ nguy cơ và hướng theo dõi khác nhau. Nếu có tiếp xúc nguy cơ, sốt cao, đau nhức nhiều, khó thở hoặc bệnh nền, bạn nên liên hệ cơ sở y tế để được hướng dẫn. Không nên tự dùng kháng sinh vì thuốc này không điều trị virus và có thể gây tác dụng không mong muốn. Khi chăm sóc người bệnh, thông khí phòng, che miệng khi ho và rửa tay giúp giảm lây lan.

Chất kích thích, môi trường và thời tiết

Khói thuốc lá, khói bếp, bụi mịn, mùi nước hoa nồng, sơn, dung môi, chất tẩy rửa và không khí ô nhiễm có thể kích thích niêm mạc mũi. Đây là nguyên nhân bị viêm mũi không nhất thiết liên quan đến dị ứng. Một số người phản ứng rõ khi đi qua khu vực có khói hoặc khi làm việc trong môi trường nhiều bụi, trong khi người khác chỉ thấy triệu chứng khi tiếp xúc kéo dài.

Nhiệt độ và độ ẩm thay đổi cũng có thể làm mũi khó chịu. Không khí lạnh, khô có thể làm niêm mạc mất ẩm; ngược lại, môi trường ẩm kéo dài tạo điều kiện cho nấm mốc và mạt bụi phát triển. Mùi mạnh và thay đổi nhiệt độ đột ngột đôi khi kích hoạt phản xạ thần kinh khiến mũi tiết dịch hoặc nghẹt mà không phải do dị nguyên cụ thể.

Để giảm kích thích, hãy tránh hút thuốc và hạn chế ở gần người đang hút thuốc, đeo phương tiện bảo hộ phù hợp khi làm việc trong môi trường bụi, đồng thời vệ sinh nhà cửa theo cách hạn chế phát tán bụi. Có thể mở thông thoáng khi chất lượng không khí cho phép và xử lý nguồn ẩm, nấm mốc. Không nên lạm dụng máy tạo ẩm hoặc tinh dầu, vì mùi và độ ẩm không phù hợp có thể làm triệu chứng tăng lên ở một số người.

Viêm mũi không dị ứng do thay đổi phản xạ của niêm mạc

Viêm mũi không dị ứng là nhóm bệnh trong đó người bệnh có triệu chứng nghẹt hoặc chảy mũi nhưng không xác định được phản ứng dị ứng điển hình. Cơ chế có thể liên quan đến sự nhạy cảm của thần kinh và mạch máu trong niêm mạc. Nhiệt độ lạnh, mùi mạnh, khói, thức ăn cay, rượu bia, căng thẳng hoặc vận động có thể làm triệu chứng xuất hiện ở một số người.

Khác với viêm mũi dị ứng, người bệnh thường ít ngứa mũi, ngứa mắt hoặc hắt hơi thành tràng. Tuy vậy, ranh giới giữa các nhóm không phải lúc nào cũng rõ. Một người có thể đồng thời có dị ứng và phản ứng không dị ứng, hoặc triệu chứng thay đổi theo từng giai đoạn. Việc ghi lại thời điểm nghẹt mũi, yếu tố tiếp xúc, món ăn, thuốc đang dùng và các dấu hiệu kèm theo có thể giúp bác sĩ nhận diện kiểu bệnh.

Cách xử trí thường bắt đầu bằng việc tránh yếu tố kích hoạt có thể nhận biết và giữ môi trường thông thoáng. Bác sĩ có thể cân nhắc thuốc xịt hoặc phương án khác tùy biểu hiện, tuổi, bệnh nền và nguyên nhân nghi ngờ. Không nên tự mua nhiều loại thuốc xịt để dùng luân phiên. Bạn có thể đọc thêm bài nguyên nhân bệnh viêm mũi không dị ứng để hiểu thêm về nhóm này.

Thuốc, nội tiết và các yếu tố cơ thể

Một số thuốc có thể làm nghẹt mũi hoặc thay đổi tiết dịch ở một số người. Đáng chú ý, thuốc xịt thông mũi co mạch nếu dùng thường xuyên hoặc lâu hơn hướng dẫn có thể gây nghẹt mũi hồi ứng: mũi thông tạm thời rồi nghẹt trở lại, khiến người dùng tăng tần suất xịt. Thuốc điều trị tăng huyết áp, thuốc giảm đau chống viêm hoặc thuốc khác cũng có thể liên quan trong từng trường hợp, nhưng không nên tự ý ngừng thuốc kê đơn.

Thay đổi nội tiết trong thai kỳ, chu kỳ kinh nguyệt hoặc một số tình trạng nội tiết có thể làm niêm mạc mũi sung huyết và gây nghẹt. Đây là lý do một số người cảm thấy mũi khó chịu dù không đổi môi trường sống. Người mang thai hoặc đang điều trị bệnh nền nên hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng thuốc, kể cả thuốc không kê đơn và sản phẩm thảo dược.

Ngoài ra, cấu trúc trong mũi như vẹo vách ngăn, polyp mũi hoặc cuốn mũi phì đại có thể làm nghẹt kéo dài, dù không phải luôn là nguyên nhân trực tiếp gây viêm. Nếu nghẹt một bên dai dẳng, giảm ngửi, chảy máu mũi tái diễn hoặc triệu chứng không cải thiện, cần được khám tai mũi họng. Hãy cung cấp danh sách thuốc và sản phẩm đang dùng để bác sĩ đánh giá an toàn.

Yếu tố làm tăng nguy cơ và cách tự theo dõi

Nguy cơ viêm mũi tăng khi thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc, bụi nghề nghiệp, chất tẩy rửa, nấm mốc hoặc người mắc bệnh hô hấp. Tiền sử gia đình có dị ứng, hen hoặc chàm cũng có thể gợi ý cơ địa dị ứng. Trẻ nhỏ, người lớn tuổi và người có bệnh hô hấp mạn tính cần được theo dõi sát hơn khi triệu chứng mũi xuất hiện cùng ho, khò khè hoặc khó thở.

Một nhật ký triệu chứng đơn giản có thể hữu ích. Ghi lại ngày bắt đầu, thời gian kéo dài, mũi bị nghẹt một hay hai bên, màu và tính chất dịch, yếu tố tiếp xúc trước đó, sốt, đau họng, ngứa mắt, thuốc đã dùng và mức độ ảnh hưởng đến ngủ. Những thông tin này không thay thế khám bệnh nhưng giúp phân biệt kiểu diễn tiến và hạn chế việc nhớ sai.

Trong sinh hoạt, có thể rửa tay thường xuyên, tránh đưa tay chưa sạch lên mặt, vệ sinh chăn gối phù hợp, giữ phòng khô thoáng và tránh khói thuốc. Rửa mũi bằng dung dịch nước muối vô khuẩn hoặc sản phẩm đạt tiêu chuẩn có thể giúp làm sạch dịch ở một số người; cần dùng đúng hướng dẫn và không dùng nước chưa xử lý để tự pha hoặc rửa sâu. Nếu có bệnh tai mũi họng, hãy hỏi nhân viên y tế về cách thực hiện phù hợp.

Cách xử trí nguyên nhân bị viêm mũi tại nhà an toàn

Cách xử trí phụ thuộc vào nguyên nhân bị viêm mũi và mức độ triệu chứng. Bước đầu tiên là giảm tiếp xúc với yếu tố nghi ngờ: tránh khói thuốc và mùi hóa chất, đeo khẩu trang phù hợp khi ngoài trời bụi, vệ sinh nơi ở, xử lý nấm mốc và hạn chế tiếp xúc với dị nguyên đã biết. Khi bị cảm lạnh, nghỉ ngơi, uống đủ nước nếu phù hợp và giữ vệ sinh hô hấp có thể hỗ trợ cơ thể hồi phục.

Rửa mũi hoặc nhỏ nước muối sinh lý có thể giúp làm loãng dịch và giảm cảm giác khô, nhưng cần chú ý vệ sinh dụng cụ, nguồn nước và cách bảo quản. Không dùng chung dụng cụ rửa mũi. Với trẻ nhỏ, người sau phẫu thuật mũi hoặc người có bệnh nền, nên hỏi nhân viên y tế trước khi thực hiện.

Thuốc kháng histamine, thuốc xịt mũi chống viêm hoặc thuốc thông mũi có chỉ định và giới hạn sử dụng khác nhau. Việc lựa chọn cần dựa trên tuổi, thai kỳ, bệnh tim mạch, tăng huyết áp, glaucoma, bệnh tuyến tiền liệt, thuốc đang dùng và chẩn đoán thực tế. Đặc biệt, không tự kéo dài thuốc xịt thông mũi co mạch khi nghẹt tái phát. Không tự dùng kháng sinh, corticoid đường uống hoặc thuốc phối hợp cảm cúm nếu chưa được tư vấn.

Nếu triệu chứng tái diễn, hãy ưu tiên khám để tìm nguyên nhân thay vì chỉ đổi thuốc. Trường hợp có biểu hiện dị ứng, bác sĩ có thể hướng dẫn kiểm soát dị nguyên và điều trị theo từng người. Nếu nghi có vấn đề cấu trúc hoặc viêm xoang, khám tai mũi họng sẽ giúp đánh giá phù hợp. Xem thêm thông tin về nguyên nhân bị nghẹt mũi để nhận diện những tình huống có thể liên quan.

Khi nào cần đi khám vì viêm mũi?

Hãy đi khám nếu triệu chứng kéo dài, tái phát thường xuyên, ảnh hưởng rõ đến giấc ngủ hoặc sinh hoạt, hoặc không cải thiện sau chăm sóc thông thường. Nghẹt mũi một bên kéo dài, giảm khứu giác dai dẳng, đau hoặc sưng quanh mắt, đau mặt nhiều, chảy máu mũi lặp lại và dịch mũi hôi cũng cần được đánh giá. Trẻ nhỏ bú kém, khó ngủ hoặc khó thở do nghẹt mũi nên được tư vấn sớm.

Cần tìm trợ giúp y tế khẩn cấp khi khó thở, tím tái, lơ mơ, sưng môi hoặc lưỡi, nổi mề đay lan nhanh, hoặc có dấu hiệu phản ứng dị ứng nghiêm trọng. Sốt cao kéo dài, đau đầu dữ dội, cứng cổ, sưng vùng mặt hoặc tình trạng xấu đi nhanh cũng không nên tự theo dõi tại nhà.

Khi đi khám, hãy mô tả thời điểm khởi phát, yếu tố làm nặng, thuốc đã dùng và bệnh nền. Nếu bạn nghi ngờ dị ứng, hãy nói rõ nơi ở, môi trường làm việc, vật nuôi và tính chất theo mùa. Bác sĩ có thể khám mũi, họng, tai, đánh giá đường thở và chỉ định xét nghiệm khi cần. Mục tiêu là xác định nguyên nhân bị viêm mũi phù hợp, không phải chỉ làm giảm một triệu chứng đơn lẻ.

Kết luận về nguyên nhân bị viêm mũi

Nguồn tham khảo: Allergic rhinitis, Common cold.

Nguyên nhân bị viêm mũi có thể là dị ứng, virus, chất kích thích, thời tiết, viêm mũi không dị ứng, thuốc, thay đổi nội tiết hoặc vấn đề cấu trúc trong mũi. Theo dõi mối liên hệ giữa triệu chứng và yếu tố tiếp xúc, giữ vệ sinh hô hấp, tránh khói thuốc và dùng thuốc đúng hướng dẫn là những bước an toàn ban đầu. Không nên tự dùng kháng sinh hoặc kéo dài thuốc xịt thông mũi khi chưa được tư vấn. Nếu nghẹt mũi kéo dài, tái phát, chảy máu, đau mặt, giảm ngửi hoặc kèm khó thở, hãy đi khám để được đánh giá. Hiểu đúng nguyên nhân bị viêm mũi giúp bạn chăm sóc phù hợp và giảm nguy cơ bỏ sót tình trạng cần điều trị.