Tiêu chảy kéo dài ở trẻ em: Nguyên nhân, xử trí và phòng tránh hiệu quả

Tiêu chảy kéo dài ở trẻ em là một tình trạng đáng lo ngại, tiềm ẩn nhiều nguy hiểm cho sức khỏe và sự phát triển của trẻ. Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tiêu chảy vẫn là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi trên toàn cầu. Bài viết này sẽ đi sâu vào định nghĩa, nguyên nhân, nguy hiểm, cách xử trí và phòng ngừa tiêu chảy kéo dài ở trẻ em hiệu quả.

1. Tiêu chảy kéo dài ở trẻ em là gì?

Tiêu chảy được định nghĩa là tình trạng đi ngoài phân lỏng với tần suất hơn 3 lần/ngày, kèm theo các triệu chứng như đau bụng, quặn thắt bụng. Riêng trẻ sơ sinh bú mẹ hoàn toàn, đi ngoài trên 3 lần/ngày với phân lỏng nhẹ mà không có triệu chứng khác là bình thường.

Trẻ em bị tiêu chảy kéo dài rất nguy hiểm

Thông thường, tiêu chảy cấp kéo dài 1-2 ngày. Khi kéo dài hơn, nó trở thành tiêu chảy kéo dài ở trẻ em, đe dọa nghiêm trọng sức khỏe. Phân loại tiêu chảy kéo dài:

• Tiêu chảy cấp: Kéo dài dưới 2 tuần.
• Tiêu chảy mãn tính: Kéo dài hơn 4 tuần.

Đây là tình trạng đi ngoài phân lỏng lặp lại trong thời gian dài, chỉ thuyên giảm khi tìm ra nguyên nhân và điều trị phù hợp.

2. Nguyên nhân khiến trẻ bị tiêu chảy kéo dài

Tiêu chảy kéo dài ở trẻ em có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân, chia thành hai nhóm chính: nhiễm khuẩn và không nhiễm khuẩn.

2.1. Tiêu chảy do nhiễm khuẩn khiến trẻ bị tiêu chảy kéo dài

Đây là nguyên nhân phổ biến nhất, xảy ra khi tác nhân gây bệnh xâm nhập qua thực phẩm, đồ uống nhiễm bẩn hoặc lây truyền qua tiếp xúc.

• Vi khuẩn: Campylobacter, Salmonella, Shigella, Escherichia coli…
• Virus: Rotavirus, Norwalk, Cytomegalo, Herpes… (Rotavirus là nguyên nhân hàng đầu gây tiêu chảy cấp nặng, khiến khoảng 40% trẻ dưới 5 tuổi nhập viện).
• Ký sinh trùng: Giardia lamblia, Entamoeba histolytica, Cryptosporidium…

Vi khuẩn là một trong các nguyên nhân gây tiêu chảy ở trẻ

Theo CDC Hoa Kỳ, 88% tử vong do tiêu chảy liên quan đến nước không an toàn và thiếu vệ sinh, nhấn mạnh tầm quan trọng của vệ sinh trong phòng ngừa.

2.2. Trẻ bị tiêu chảy kéo dài không do nhiễm khuẩn

Ngoài tác nhân gây bệnh, còn do nguyên nhân không nhiễm khuẩn liên quan đến ăn uống, cơ địa hoặc bệnh lý:

• Không dung nạp thực phẩm: Phổ biến là không dung nạp lactose (đường sữa) hoặc dị ứng protein sữa bò, khiến cơ thể không tiêu hóa được.
• Tác dụng phụ của thuốc: Kháng sinh (gây mất cân bằng vi khuẩn), thuốc điều trị cao huyết áp, hoặc thuốc chống acid dạ dày chứa magie có thể gây tiêu chảy.
• Bệnh về đường ruột:
  • Viêm ruột: Như bệnh Crohn, gây tổn thương niêm mạc ruột, ảnh hưởng hấp thu.
  • Bệnh Celiac: Tổn thương ruột non nghiêm trọng do phản ứng với gluten, ảnh hưởng hấp thu dinh dưỡng.
  • Rối loạn chức năng co bóp ruột: Hội chứng tăng nhu động ruột, ruột kích thích… cũng có thể gây ra các đợt tiêu chảy kéo dài.

3. Trẻ bị tiêu chảy kéo dài có nguy hiểm không?

Tiêu chảy kéo dài ở trẻ em là một tình trạng nguy hiểm, có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng nếu không được điều trị kịp thời. Đây là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi.

Trẻ em bị tiêu chảy kéo dài rất nguy hiểm

• Mất nước và điện giải nghiêm trọng: Là nguy hiểm lớn nhất. Trẻ mất nhiều nước và điện giải (natri, kali) qua phân lỏng, nôn mửa. Không bù nước kịp thời có thể dẫn đến mất nước nặng, co giật, tổn thương não, trụy mạch, thậm chí tử vong.
• Suy dinh dưỡng: Tiêu chảy kéo dài làm giảm hấp thu dinh dưỡng, trẻ chán ăn. Phổ biến ở trẻ dưới 5 tuổi, ảnh hưởng nghiêm trọng tăng trưởng thể chất và nhận thức. Đa số trẻ tử vong do tiêu chảy đều bị suy dinh dưỡng, và bệnh làm tình trạng này trầm trọng hơn.
• Suy kiệt, hôn mê: Mất nước và thiếu năng lượng nghiêm trọng có thể khiến trẻ suy kiệt, lờ đờ, và trong trường hợp nặng có thể dẫn đến hôn mê.
• Viêm da vùng hậu môn và nhiễm trùng đường tiêu hóa: Đi ngoài nhiều lần khiến vùng da hậu môn bị ẩm ướt, dễ bị hăm, viêm loét, tăng nguy cơ nhiễm trùng thứ phát. Tình trạng này cũng làm suy yếu niêm mạc ruột, khiến trẻ dễ bị tái nhiễm.

Thời gian trẻ nhỏ dễ bị tiêu chảy: Việt Nam khí hậu nóng ẩm thuận lợi cho tác nhân gây tiêu chảy. Bệnh có thể xảy ra quanh năm, đặc biệt vùng đông dân, vệ sinh kém. Lây lan chủ yếu qua đường tiêu hóa (thức ăn, nước uống nhiễm khuẩn) hoặc tiếp xúc.

4. Nên làm gì khi trẻ bị tiêu chảy kéo dài?

Khi trẻ bị tiêu chảy kéo dài, cha mẹ cần bình tĩnh và áp dụng các nguyên tắc xử trí đúng cách. Dưới đây là 3 nguyên tắc chính:

4.1. Điều trị mất nước và điện giải

Đây là nguyên tắc quan trọng nhất. Ruột trẻ vẫn hấp thu nước được, nên cho trẻ uống nhiều nước hơn bình thường để bù lượng mất đi.

• Bù nước bằng Oresol: Cha mẹ tham khảo bác sĩ về cách dùng Oresol (WHO khuyến cáo loại áp suất thẩm thấu thấp), pha đúng liều và cho trẻ uống từng chút một liên tục.
• Bổ sung Kẽm: Với trẻ dưới 5 tuổi, bổ sung kẽm quan trọng giúp rút ngắn thời gian, giảm mức độ nặng và phòng ngừa tiêu chảy tái phát.
• Theo dõi và nhập viện khi cần: Mất nước nhẹ có thể điều trị tại nhà. Nếu nghiêm trọng (mắt trũng, môi khô, li bì, không uống được Oresol, đi ngoài quá nhiều) và không cải thiện, cần đưa trẻ nhập viện ngay.

Trẻ bị tiêu chảy cần được bù nước và điện giải

4.2. Chế độ dinh dưỡng khi trẻ bị tiêu chảy kéo dài

Cắt giảm khẩu phần ăn để “giảm đi ngoài” là sai lầm. Chế độ dinh dưỡng đủ chất giúp phục hồi niêm mạc ruột, rút ngắn tiêu chảy và ngăn ngừa suy dinh dưỡng.

• Nguyên tắc chung: Ưu tiên thực phẩm dễ tiêu hóa, giàu dinh dưỡng, protein và năng lượng. Chia thành nhiều bữa nhỏ.
• Với trẻ dưới 6 tháng tuổi:
  • Bú mẹ hoàn toàn: Tăng số lần bú trong ngày.
  • Dùng sữa công thức: Pha sữa đúng cách. Kiểm tra bất dung nạp lactose hay dị ứng protein sữa bò; nếu có, dùng sữa không lactose hoặc sữa thủy phân theo tư vấn.
• Với trẻ từ 6 – 12 tháng tuổi: Tiếp tục bú mẹ. Có thể dùng sữa không chứa đường lactose ngắn hạn hoặc sữa chua, sữa đậu nành. Đảm bảo bữa ăn dặm đủ 4 nhóm chất, chia nhỏ bữa ăn.
• Với trẻ từ 1 – 3 tuổi: Cung cấp 100-110 kcal/kg năng lượng mỗi ngày. Chế biến món ăn dạng mềm, lỏng, dễ tiêu hóa, thêm dầu thực vật.
• Lưu ý sau khi khỏi bệnh: Khi trẻ đỡ tiêu chảy, chuyển dần sang chế độ ăn bình thường và cho ăn thêm mỗi ngày một bữa, kéo dài một tháng sau khi khỏi bệnh để bù đắp dinh dưỡng.

4.3. Dùng thuốc khi trẻ bị tiêu chảy kéo dài

Dùng thuốc điều trị phải theo chỉ định và theo dõi chặt chẽ của bác sĩ, tùy nguyên nhân, độ tuổi, cân nặng và mức độ tổn thương.

• Tác dụng của thuốc: Thuốc trị tiêu chảy thường giảm nhẹ triệu chứng, rút ngắn thời gian bằng cách giảm nhu động ruột, tiết dịch, và nước trong phân, giảm số lần đi ngoài.
• Cẩn trọng với tác dụng phụ: Cha mẹ cần nắm rõ thông tin về thuốc và tuân thủ tuyệt đối chỉ định của bác sĩ.

5. Những điều cần tránh khi trẻ bị tiêu chảy kéo dài

Khi trẻ bị tiêu chảy kéo dài, cha mẹ thường lo lắng và dễ mắc sai lầm. Dưới đây là những điều cần tránh:

• Không cho trẻ nhịn ăn hoặc kiêng cữ sai khoa học.
• Không ép trẻ ăn khi trẻ mệt mỏi.
• Không ngăn trẻ uống nước.
• Không tự ý dùng thuốc trị tiêu chảy, thuốc kháng sinh hoặc kết hợp các loại thuốc khi không có sự đồng ý của bác sĩ.
• Không dùng mẹo dân gian không có cơ sở khoa học.

Không nên tự ý cho trẻ dùng thuốc khi bị tiêu chảy

6. Cách phòng tránh trẻ bị tiêu chảy kéo dài

Để giảm thiểu nguy cơ tiêu chảy kéo dài ở trẻ em, cha mẹ nên chú ý các biện pháp phòng ngừa sau:

• Nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn ít nhất 6 tháng đầu đời.
• Đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm: Chế độ ăn uống đúng cách, đủ chất và đạt chuẩn vệ sinh. Sử dụng nước sạch khi chế biến thực phẩm.
• Vệ sinh môi trường sống và cá nhân: Thường xuyên vệ sinh khu vực sống và đồ chơi của trẻ. Hạn chế cho trẻ tiếp xúc với thú nuôi. Rửa tay thường xuyên với nước sạch và xà phòng.
• Tiêm chủng đầy đủ: Đặc biệt là vắc-xin ngừa Rotavirus.
• Đưa trẻ đi khám sớm: Khi trẻ có dấu hiệu tiêu chảy, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất để được tư vấn và điều trị kịp thời.

Kết luận

Trẻ bị tiêu chảy kéo dài là một vấn đề sức khỏe nghiêm trọng, đòi hỏi sự quan tâm và xử trí đúng đắn từ phía phụ huynh. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu, hiểu rõ nguyên nhân và áp dụng các biện pháp phòng ngừa, điều trị khoa học sẽ giúp bảo vệ trẻ khỏi những biến chứng nguy hiểm, đảm bảo sự phát triển toàn diện của bé. Nếu trẻ có bất kỳ dấu hiệu tiêu chảy kéo dài nào, đừng ngần ngại tìm kiếm sự trợ giúp từ các chuyên gia y tế để được tư vấn và có phương án điều trị kịp thời, hiệu quả nhất.