Bệnh tiêu chảy ở trẻ em: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị hiệu quả

Bệnh tiêu chảy ở trẻ em là một trong những tình trạng thường gặp nhất trong độ tuổi từ sơ sinh đến 5 tuổi. Phần lớn các ca tiêu chảy là lành tính và có thể tự khỏi, nhưng nếu không được xử lý đúng cách, trẻ có nguy cơ cao bị mất nước, suy dinh dưỡng, thậm chí tử vong. Việc nắm rõ nguyên nhân, triệu chứng và cách chăm sóc phù hợp sẽ giúp cha mẹ chủ động bảo vệ sức khỏe cho con trẻ.

1. Nguyên nhân gây bệnh tiêu chảy ở trẻ em

Tiêu chảy là dấu hiệu cho thấy hệ tiêu hóa của trẻ đang gặp vấn đề. Dưới đây là các nguyên nhân phổ biến nhất.

1.1. Nhiễm virus, vi khuẩn hoặc ký sinh trùng

Đây là nguyên nhân hàng đầu gây ra bệnh tiêu chảy ở trẻ em, đặc biệt ở môi trường có điều kiện vệ sinh kém.

• Virus (Rotavirus, Enterovirus) gây viêm dạ dày ruột cấp, thường gặp ở trẻ <5 tuổi.
• Vi khuẩn như E. coli, Salmonella, Campylobacter có thể xâm nhập qua thực phẩm, nước uống nhiễm bẩn.
• Ký sinh trùng như Giardia lamblia cũng gây tiêu chảy kéo dài.

Tác nhân gây bệnh tiêu chảy ở trẻ em thường xâm nhập qua ăn uống, vệ sinh kém.

1.2. Không dung nạp hoặc dị ứng thực phẩm

Một số trẻ không thể dung nạp lactose (đường trong sữa), fructose hoặc gluten – gây tiêu chảy kéo dài hoặc từng cơn sau khi ăn.

1.3. Tác dụng phụ thuốc, đặc biệt kháng sinh

Kháng sinh là loại thuốc được sử dụng để tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh. Tuy nhiên, chúng không thể phân biệt được giữa vi khuẩn có hại và vi khuẩn có lợi. Khi trẻ sử dụng kháng sinh, một lượng lớn vi khuẩn có lợi trong đường ruột (hay còn gọi là hệ vi sinh đường ruột hoặc microbiome) cũng bị tiêu diệt.

1.4. Chế độ ăn không hợp lý

Hệ tiêu hóa của trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ sơ sinh và trẻ dưới 2 tuổi, còn rất non nớt và chưa hoàn thiện về cấu trúc cũng như chức năng. Điều này khiến chúng dễ bị ảnh hưởng bởi những thay đổi trong chế độ ăn uống. Việc ăn nhiều đồ ngọt, thức ăn nhanh hoặc thay đổi đột ngột chế độ ăn có thể dẫn tới bệnh tiêu chảy ở trẻ em.

2. Dấu hiệu nhận biết bệnh tiêu chảy ở trẻ em

Tiêu chảy ở trẻ em là một tình trạng phổ biến và có thể gây nguy hiểm nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời. Dưới đây là những dấu hiệu nhận biết bệnh tiêu chảy ở trẻ em:

2.1. Thay đổi về số lần đi ngoài và tính chất phân:

• Đi ngoài nhiều lần trong ngày: Đây là dấu hiệu dễ nhận thấy nhất. Trẻ đi ngoài nhiều hơn bình thường, thường là từ 3 lần trở lên trong 24 giờ. Đối với trẻ sơ sinh, có thể đi ngoài tới 20 lần/ngày, trẻ từ 1-5 tuổi trên 10 lần/ngày.
• Phân lỏng, nhiều nước: Phân của trẻ không còn sệt mà trở nên lỏng, tóe nước, có thể có mùi tanh hoặc chua. Đôi khi phân có thể lẫn chất nhầy, đờm hoặc thậm chí có máu.
• Màu sắc phân bất thường: Phân có thể có màu xanh như dưa cải (thường gặp trong tiêu chảy do Rotavirus) hoặc các màu sắc khác lạ.

2.2. Các triệu chứng đi kèm

• Nôn trớ, ói: Trẻ thường nôn trớ đột ngột, đặc biệt là nôn liên tục. Nôn có thể xuất hiện trước khi tiêu chảy và kéo dài 2-3 ngày, sau đó giảm dần khi tiêu chảy bắt đầu.
• Sốt: Trẻ có thể sốt nhẹ hoặc sốt cao.
• Đau bụng: Trẻ có thể có những cơn đau bụng quặn thắt, khó chịu. Đau bụng có thể dịu bớt sau khi đi ngoài.
• Biếng ăn, bỏ bú: Trẻ mệt mỏi, chán ăn, bỏ bú, chỉ thích uống nước.
• Mệt mỏi, quấy khóc: Trẻ trở nên lừ đừ, kém linh hoạt, hay quấy khóc, nhát chơi. Trong trường hợp nặng có thể hôn mê li bì.
• Đau rát hậu môn: Do đi ngoài nhiều lần, hậu môn của trẻ có thể bị đau rát.
• Chướng bụng: Bụng trẻ có thể bị chướng.

2.3. Phân biệt tiêu chảy cấp và tiêu chảy kéo dài:

• Tiêu chảy cấp: Tình trạng đi ngoài phân lỏng kéo dài dưới 14 ngày (thường dưới 7 ngày).
• Tiêu chảy kéo dài: Tình trạng đi ngoài phân lỏng kéo dài trên 14 ngày. Kèm theo đó có thể là sụt cân, suy dinh dưỡng, chậm phát triển.

Sốt và nôn là dấu hiệu đi kèm tiêu chảy ở trẻ, dễ dẫn đến mất nước.

3. Các biến chứng nguy hiểm nếu không điều trị kịp thời

Không xử lý đúng cách có thể khiến bệnh tiêu chảy ở trẻ em tiến triển nặng, gây ra nhiều biến chứng đáng lo ngại.

3.1. Mất nước, rối loạn điện giải

Mất nước là biến chứng nguy hiểm nhất của tiêu chảy ở trẻ em. Cần theo dõi sát các dấu hiệu mất nước để đưa trẻ đi khám kịp thời:

• Khát nước dữ dội: Trẻ liên tục đòi uống nước, uống một cách háo hức.
• Môi khô, lưỡi khô, mắt trũng: Môi, lưỡi của trẻ bị khô, mắt trũng sâu hơn bình thường.
• Da khô, kém đàn hồi: Khi véo da bụng hoặc đùi của trẻ, nếp véo da mất chậm (trên 2 giây).
• Tiểu ít hoặc không tiểu: Trẻ ít đi tiểu hơn bình thường, hoặc không đi tiểu trong vòng 4-6 giờ (trẻ nhỏ) hoặc 6-8 giờ (trẻ lớn). Nước tiểu có thể vàng sẫm.
• Ít hoặc không có nước mắt khi khóc.
• Thóp lõm (ở trẻ sơ sinh).
• Tay chân lạnh, nổi vân tím (dấu hiệu sốc).
• Vật vã, kích thích hoặc li bì, hôn mê.
• Mạch nhanh, hạ huyết áp.

3.2. Suy dinh dưỡng

Tiêu chảy và suy dinh dưỡng tạo thành một vòng luẩn quẩn nguy hiểm. Tiêu chảy gây suy dinh dưỡng, và trẻ suy dinh dưỡng lại dễ mắc tiêu chảy hơn, bệnh cũng nặng hơn.

Tiêu chảy kéo dài làm thiếu hụt dinh dưỡng cần thiết cho xương và mô, khiến trẻ không đạt được chiều cao tối ưu. Tổn thương ruột do tiêu chảy làm giảm khả năng hấp thu vitamin, khoáng chất, protein và năng lượng. Thiếu hụt dinh dưỡng ảnh hưởng đến sự phát triển của não bộ, gây chậm phát triển cả về thể chất lẫn nhận thức, học tập.

Tiêu chảy kéo dài có thể dẫn tới suy dinh dưỡng.

4. Chăm sóc và điều trị bệnh tiêu chảy ở trẻ em đúng cách

Xử lý kịp thời và đúng cách sẽ giúp trẻ nhanh chóng hồi phục và ngăn biến chứng nguy hiểm.

4.1. Bù nước và điện giải là ưu tiên hàng đầu

• Sử dụng Oresol theo hướng dẫn
• Cho trẻ uống từng ngụm nhỏ, chia nhiều lần
• Trẻ sơ sinh cần bú mẹ nhiều hơn

4.2. Duy trì ăn uống bình thường

• Không ngừng ăn hay dừng sữa mẹ
• Nên cho trẻ ăn cháo, súp, khoai lang, chuối chín
• Tránh thức ăn nhiều chất béo, đường và cay

4.3. Bổ sung men vi sinh

• Giúp cân bằng hệ vi sinh đường ruột
• Hỗ trợ rút ngắn thời gian tiêu chảy
• Lưu ý chọn sản phẩm phù hợp độ tuổi, có Lactobacillus rhamnosus GG hoặc Saccharomyces boulardii

 Men vi sinh hỗ trợ cải thiện hệ tiêu hóa, giảm thời gian tiêu chảy.

5. Khi nào nên đưa trẻ đi khám bác sĩ?

Không phải trường hợp nào cũng cần nhập viện, tuy nhiên, nên đưa trẻ đến cơ sở y tế nếu:

• Trẻ dưới 6 tháng tuổi
• Sốt > 38.5°C, không hạ sốt
• Tiêu chảy kéo dài > 3 ngày, nôn liên tục
• Phân lẫn máu hoặc nhầy mùi hôi
• Trẻ có biểu hiện mất nước rõ: khô môi, lừ đừ, khóc không có nước mắt

6. Phòng ngừa bệnh tiêu chảy ở trẻ em

Dù không thể tránh hoàn toàn, nhưng cha mẹ có thể giảm nguy cơ bằng những biện pháp sau.

• Tiêm phòng vắc-xin Rota đúng lịch bảo vệ trẻ khỏi virus rota gây tiêu chảy cấp nặng

• Rửa tay thường xuyên cho bé và người chăm sóc
• Dùng nước sạch, thực phẩm nấu chín kỹ
• Vệ sinh đồ chơi, đồ dùng ăn uống thường xuyên

Vắc-xin Rota là một trong những biện pháp phòng tiêu chảy hiệu quả.

7. Chế độ dinh dưỡng cho trẻ đang bị tiêu chảy

Dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng trong điều trị và phục hồi.

• Tiếp tục bú mẹ (với trẻ <12 tháng)
• Tăng cường rau củ, trái cây chín mềm (chuối, táo, cà rốt…)
• Bổ sung chất béo tốt như dầu ô liu, phô mai
• Chia nhỏ bữa ăn: 5–6 bữa/ngày, ăn loãng – dễ tiêu
• Tránh nước ngọt, nước ép đóng chai, sữa chưa tiệt trùng

8. Giải đáp một số câu hỏi thường gặp

Dưới đây là giải đáp ngắn gọn cho những thắc mắc thường gặp của cha mẹ khi trẻ bị tiêu chảy:

8.1. Có nên cho trẻ uống sữa khi tiêu chảy?

Có thể, nhưng cần cẩn trọng. Bạn vẫn nên cho trẻ bú sữa mẹ hoặc uống sữa công thức. Tuy nhiên, nếu trẻ có dấu hiệu bất dung nạp lactose tạm thời (đầy bụng, tiêu chảy nặng hơn) sau khi uống sữa công thức thông thường, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ về việc đổi sang sữa công thức không lactose trong vài ngày.

8.2. Có nên dùng thuốc cầm tiêu chảy không?

Tuyệt đối không tự ý dùng nếu không có chỉ định bác sĩ. Thuốc cầm tiêu chảy có thể gây tác dụng phụ nguy hiểm như liệt ruột, chướng bụng, hoặc kéo dài thời gian đào thải mầm bệnh. Ưu tiên hàng đầu là bù nước và điện giải bằng Oresol, cùng với việc duy trì chế độ ăn uống phù hợp.

8.3. Chế độ ăn BRAT (Banana, Rice, Applesauce, Toast) có hiệu quả với trẻ bị tiêu chảy không?

Không còn được khuyến cáo. Chế độ ăn BRAT thiếu hụt nghiêm trọng dinh dưỡng, không cung cấp đủ năng lượng và dưỡng chất cần thiết cho trẻ hồi phục. Thay vào đó, hãy cho trẻ ăn đa dạng các loại thực phẩm thông thường, dễ tiêu hóa, giàu dinh dưỡng (cháo, thịt nạc, rau xanh) để giúp trẻ nhanh khỏe hơn.

8.4. Men vi sinh (Probiotics) có cần thiết cho bệnh tiêu chảy ở trẻ em?

Có, nếu được sử dụng đúng loại và liều lượng. Men vi sinh chứa các vi khuẩn có lợi, giúp cân bằng hệ vi sinh đường ruột và có thể rút ngắn thời gian tiêu chảy. Tuy nhiên, cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ để chọn đúng chủng vi khuẩn và liều lượng phù hợp cho trẻ.

Bệnh tiêu chảy ở trẻ em tuy phổ biến nhưng không thể chủ quan. Cha mẹ cần chủ động nhận biết sớm dấu hiệu, chăm sóc đúng cách và đưa trẻ đi khám khi cần thiết. Đồng thời, hãy duy trì dinh dưỡng phù hợp, giữ vệ sinh và tiêm phòng đầy đủ để phòng bệnh cho bé yêu.