5+ nguyên nhân bị tiêu chảy thường gặp và cách phòng tránh

Tiêu chảy là vấn đề tiêu hóa phổ biến, gây khó chịu và ảnh hưởng đến cuộc sống. Từ nhiễm khuẩn đến thói quen sinh hoạt, có nhiều nguyên nhân bị tiêu chảy. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ các yếu tố này và cách phòng tránh hiệu quả.

1. Tiêu chảy là gì?

Tiêu chảy là hiện tượng đi ngoài phân lỏng hoặc nước nhiều hơn 3 lần/ngày. Ngoài đặc điểm phân lỏng, người bị tiêu chảy có thể kèm theo:

• Đau bụng âm ỉ hoặc từng cơn
• Cảm giác mót rặn, đầy hơi
• Sốt, buồn nôn, nôn ói
• Mất nước, khô miệng, tiểu ít

Tùy theo mức độ và nguyên nhân, tiêu chảy có thể tự hết trong vài ngày hoặc diễn tiến nghiêm trọng, nhất là ở trẻ nhỏ, người già và người có bệnh nền.

2. Tổng hợp nguyên nhân bị tiêu chảy phổ biến nhất

Tiêu chảy là một trong những rối loạn tiêu hóa thường gặp, có thể do nhiều yếu tố khác nhau gây ra. Để tìm được cách xử lý hiệu quả, việc hiểu rõ các nguyên nhân bị tiêu chảy là vô cùng quan trọng. Dưới đây là 10 nguyên nhân phổ biến nhất mà bạn cần lưu ý để bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa của mình:

2.1. Nhiễm khuẩn, virus hoặc ký sinh trùng

Đây là nguyên nhân bị tiêu chảy cấp tính hàng đầu và thường gặp nhất. Các tác nhân gây bệnh xâm nhập vào cơ thể chủ yếu qua đường tiêu hóa, lây lan mạnh mẽ thông qua:

• Thực phẩm không đảm bảo vệ sinh: Ăn phải thực phẩm bị nhiễm khuẩn, nấm mốc hoặc không được chế biến đúng cách.
• Nước uống nhiễm bẩn: Uống nước máy chưa được lọc sạch, nước giếng hoặc nước đóng chai không rõ nguồn gốc.
• Vệ sinh cá nhân kém: Tay bẩn khi chế biến thức ăn hoặc sau khi đi vệ sinh mà không rửa sạch tay.

Một số vi sinh vật phổ biến gây tiêu chảy bao gồm:

• Vi khuẩn: E. coli (đặc biệt là E. coli O157:H7), Salmonella, Shigella, Campylobacter.
• Virus: Rotavirus (thường gặp ở trẻ nhỏ, gây tiêu chảy cấp nặng), Norovirus, Adenovirus.
• Ký sinh trùng: Giardia lamblia, Entamoeba histolytica.

Khi cơ thể nhiễm phải các tác nhân này, hệ tiêu hóa sẽ phản ứng bằng cách tăng tiết dịch vào lòng ruột và tăng cường nhu động ruột, dẫn đến tình trạng tiêu chảy cấp.

Cơ thể nhiễm khuẩn, virus, ký sinh trùng gây ra tình trạng tiêu chảy cấp

2.2. Ngộ độc thực phẩm

Ăn phải thức ăn ôi thiu, bị nhiễm khuẩn nặng hoặc có chứa các chất độc tự nhiên (như độc tố trong nấm độc, hải sản chứa histamin do bảo quản kém…) có thể gây ngộ độc cấp tính. Đây là một nguyên nhân bị tiêu chảy diễn biến nhanh chóng với các biểu hiện điển hình như:

• Tiêu chảy dữ dội, liên tục.
• Buồn nôn và nôn mửa nhiều.
• Đau bụng quặn thắt dữ dội.
• Trong một số trường hợp có thể kèm theo sốt cao, chóng mặt, vã mồ hôi.

Ngộ độc thực phẩm là tình trạng cấp tính cần can thiệp y tế sớm để tránh tình trạng mất nước nghiêm trọng và các biến chứng nguy hiểm khác.

2.3. Không dung nạp lactose

Không dung nạp lactose là một nguyên nhân bị tiêu chảy mạn tính khá phổ biến, đặc biệt ở người châu Á. Tình trạng này xảy ra do cơ thể thiếu hụt enzyme lactase – enzyme cần thiết để tiêu hóa đường lactose (một loại đường có trong sữa và các sản phẩm từ sữa). Khi uống sữa hoặc ăn các sản phẩm từ sữa, đường lactose không được tiêu hóa sẽ lên men trong ruột, gây ra các triệu chứng:

• Đầy hơi, chướng bụng khó chịu.
• Đau bụng âm ỉ hoặc quặn thắt.
• Đi ngoài phân lỏng sau khi tiêu thụ sữa hoặc sản phẩm từ sữa.

Đây là nguyên nhân thường bị bỏ qua hoặc nhầm lẫn với rối loạn tiêu hóa thông thường, nhưng thực tế lại là một nguyên nhân bị tiêu chảy kéo dài ở nhiều người.

Nhiều trường hợp tiêu chảy do không dung nạp lactose 

2.4. Dị ứng thực phẩm

Khác với không dung nạp lactose, dị ứng thực phẩm là một phản ứng miễn dịch của cơ thể đối với protein trong thức ăn. Ngay cả một lượng nhỏ chất gây dị ứng cũng có thể kích hoạt phản ứng mạnh mẽ. Ngoài tiêu chảy, người bị dị ứng thực phẩm còn có thể gặp các triệu chứng khác như:

• Nổi mẩn đỏ, ngứa ngáy trên da (nổi mề đay).
• Phù nề ở môi, mắt, mặt hoặc họng.
• Khó thở, tức ngực.
• Trong trường hợp nghiêm trọng hơn, có thể gây sốc phản vệ nguy hiểm đến tính mạng.

Các thực phẩm thường gây dị ứng bao gồm đậu phộng, trứng, sữa bò, hải sản (tôm, cua), lúa mì, đậu nành…

2.5. Tác dụng phụ của thuốc

Một số loại thuốc có thể gây rối loạn tiêu hóa và dẫn đến tiêu chảy như một tác dụng phụ không mong muốn. Các loại thuốc thường là nguyên nhân bị tiêu chảy bao gồm:

• Kháng sinh: Tiêu diệt cả vi khuẩn có lợi trong đường ruột, gây mất cân bằng hệ vi sinh và dẫn đến tiêu chảy.
• Thuốc nhuận tràng: Khi lạm dụng quá mức có thể gây tiêu chảy kéo dài.
• Metformin: Thuốc dùng trong điều trị tiểu đường, có thể gây rối loạn tiêu hóa ở một số bệnh nhân.
• Thuốc hóa trị: Thường gây tác dụng phụ lên hệ tiêu hóa, bao gồm tiêu chảy.

Đây là nguyên nhân bị tiêu chảy thường gặp ở người đang điều trị bệnh lý khác, cần được theo dõi kỹ và thông báo cho bác sĩ nếu tình trạng tiêu chảy kéo dài.

Một số trường hợp tiêu chảy do sử dụng thuốc điều trị

2.6. Viêm ruột do hệ miễn dịch (IBD)

Các bệnh lý viêm ruột mạn tính do rối loạn hệ miễn dịch như bệnh Crohn và viêm loét đại tràng (Ulcerative Colitis) là nguyên nhân bị tiêu chảy kéo dài và nghiêm trọng. Ngoài tiêu chảy, các bệnh này còn kèm theo các triệu chứng đặc trưng như:

• Tiêu chảy có lẫn máu hoặc chất nhầy trong phân.
• Đau bụng quặn thắt tái diễn.
• Giảm cân không rõ nguyên nhân.
• Thiếu máu do mất máu mạn tính.

Đây là những bệnh lý phức tạp cần được chẩn đoán và điều trị chuyên khoa tiêu hóa lâu dài.

2.7. Hội chứng ruột kích thích (IBS)

Hội chứng ruột kích thích (Irritable Bowel Syndrome – IBS) là một rối loạn chức năng của ruột. Người mắc IBS có ruột “nhạy cảm” hơn bình thường, phản ứng với stress, lo lắng hoặc một số loại thức ăn lạ bằng cách co thắt bất thường. Điều này gây ra các triệu chứng như:

• Đau bụng hoặc khó chịu ở bụng, thường giảm sau khi đi ngoài.
• Thay đổi thói quen đại tiện (tiêu chảy, táo bón hoặc luân phiên cả hai).
• Đầy hơi, chướng bụng.

IBS không nguy hiểm nhưng gây ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống nếu không được kiểm soát tốt.

Ngoài những nguyên nhân phổ biến kể trên, tiêu chảy còn có thể xuất phát từ một số yếu tố khác như các rối loạn nội tiết, tiêu chảy sau phẫu thuật đường tiêu hóa hoặc do lạm dụng các chất kích thích như rượu bia, cà phê.

3. Khi nào cần gặp bác sĩ?

Mặc dù tiêu chảy thường có thể tự khỏi hoặc cải thiện bằng các biện pháp chăm sóc tại nhà, nhưng trong một số trường hợp, đây có thể là dấu hiệu của tình trạng nghiêm trọng hơn và cần được thăm khám y tế kịp thời. Hãy đến ngay cơ sở y tế nếu bạn hoặc người thân có các biểu hiện sau:

• Tiêu chảy kéo dài trên 3 ngày mà không có dấu hiệu cải thiện.
• Phân có máu, nhầy, màu đen như bã cà phê hoặc có mùi tanh nặng bất thường.
• Sốt trên 38.5°C (đặc biệt ở người lớn) kèm theo đau bụng dữ dội.
• Buồn nôn, nôn không dứt, không thể ăn uống hoặc bù nước bằng đường miệng.
• Dấu hiệu mất nước rõ rệt: Cảm thấy mệt mỏi, lừ đừ, khô miệng, đi tiểu ít, khát nước nhiều, mắt trũng.
• Ở trẻ nhỏ: Bé bỏ bú, quấy khóc liên tục, lừ đừ, không đi tiểu trong vòng 6 giờ hoặc hơn.

Việc thăm khám bác sĩ kịp thời sẽ giúp xác định chính xác nguyên nhân bị tiêu chảy và có phương pháp điều trị phù hợp, tránh các biến chứng nguy hiểm, đặc biệt là tình trạng mất nước nghiêm trọng.

5. Cách điều trị tiêu chảy theo nguyên nhân

Việc điều trị tiêu chảy cần được thực hiện dựa trên nguyên nhân bị tiêu chảy để đảm bảo hiệu quả và an toàn. Sau khi thăm khám và xác định rõ căn nguyên, bác sĩ sẽ chỉ định các biện pháp phù hợp:

• Bù nước và điện giải: Đây là nguyên tắc quan trọng hàng đầu trong mọi trường hợp tiêu chảy, nhằm ngăn ngừa và điều trị mất nước. Các dung dịch bù nước và điện giải đường uống như oresol (ORS), nước cháo muối, hoặc nước hoa quả loãng thường được khuyến nghị.
• Kháng sinh: Thuốc kháng sinh chỉ được sử dụng khi đã xác định chắc chắn tiêu chảy do vi khuẩn (như Salmonella, E. coli…) qua các xét nghiệm. Tuyệt đối không tự ý dùng kháng sinh vì có thể gây loạn khuẩn đường ruột và không hiệu quả với các nguyên nhân khác.
• Thuốc chống tiêu chảy: Các loại thuốc như Loperamide có thể giúp giảm số lần đi ngoài, nhưng chỉ nên dùng trong trường hợp tiêu chảy không có sốt và không có máu trong phân. Việc tự ý dùng thuốc cầm tiêu chảy khi chưa rõ nguyên nhân có thể che lấp triệu chứng, làm chậm trễ chẩn đoán bệnh lý nghiêm trọng hoặc khiến độc tố ứ đọng trong ruột, khiến tình trạng bệnh nặng thêm.
• Men vi sinh: Bổ sung men vi sinh (probiotics) giúp cung cấp các lợi khuẩn cho đường ruột, hỗ trợ cân bằng hệ vi sinh, cải thiện chức năng tiêu hóa và rút ngắn thời gian tiêu chảy.
• Thuốc điều trị đặc hiệu: Nếu tiêu chảy là triệu chứng của một bệnh nền (ví dụ như bệnh viêm ruột IBD, dị ứng thực phẩm nặng, hay các bệnh lý phức tạp khác), bác sĩ sẽ chỉ định phác đồ điều trị đặc hiệu cho bệnh đó.

Không nên tự ý dùng thuốc cầm tiêu chảy khi chưa rõ nguyên nhân, vì có thể che lấp triệu chứng hoặc khiến tình trạng nặng thêm.

Điều trị tiêu chảy chủ yếu tập trung bù điện giải và tăng cường lợi khuẩn

6. Biện pháp phòng ngừa tiêu chảy hiệu quả

Để tránh các nguyên nhân bị tiêu chảy kể trên, bạn cần thực hiện những nguyên tắc sau:

• Ăn chín, uống sôi; không dùng thực phẩm hết hạn, tái đông lạnh
• Rửa tay sạch trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh
• Tránh ăn hàng rong, thực phẩm không rõ nguồn gốc
• Bảo quản thực phẩm đúng cách; tránh để thực phẩm chín tiếp xúc với đồ sống
• Tăng cường men vi sinh, chất xơ hòa tan trong khẩu phần ăn
• Tránh lạm dụng kháng sinh, đặc biệt khi không có chỉ định
• Khám sức khỏe định kỳ để phát hiện các bệnh tiêu hóa tiềm ẩn

Hiểu rõ các nguyên nhân bị tiêu chảy sẽ giúp bạn phòng tránh và xử lý đúng cách, tránh các biến chứng nguy hiểm có thể xảy ra. Nếu tình trạng kéo dài hoặc có dấu hiệu bất thường, hãy đến gặp bác sĩ để được chẩn đoán chính xác và điều trị kịp thời. Đừng để tiêu chảy trở thành mối đe dọa cho sức khỏe cá nhân và gia đình bạn.